— Nu xto ty proty vlady? Hnyda.
Xotiv osnovy potŕasty!!
— A ty? — pytaju ja. — Xto ty?
Ščo pravyš inšym panaxydy
I tešeš mary ta xresty?
— Ivan Svitlyčnyj, “Quod licet Iovi, non licet bovi”

Lypeń 2026. Ukrajinśke suspiľstvo znovu vtomylośa vid avtorytarnyx tendencij čerhovoho svoho prezydenta. V krajini vyrujuť kartonkovi protesty: tyśači ľudej vyjšly v riznyx mistax z vymohoju vidnovyty na posadi ministra oborony Myxajla Fedorova.

Vidrazu pisľa ćoho — nova sociolohija u novynax. 7 dniv protestu — i dovira do Fedorova vyrosla z 35% do 65%. Teper vin u trijci najpopuľarnišyx hipotetyčnyx kandydativ u prezydenty — svij holos za ńoho viddaly by 13,4% hromaďan.

Na ću kryzu krajina vkotre vidpovila novym kastynhom ľudyny.

Pryjńato viryty, ščo prezydent maje buty sluhoju narodu, pokirnym vykonavcem joho voli. Na praktyci ž, vid vyboriv do vyboriv, my koronujemo fihuru, jaka daruje sobi vladu vyznačaty zmist cijeji voli.

I ce ne bag. Ce — fiča.

Vyborni avatary ta “duxy naciji”

U statti “Demokratyčna rivnisť ta vyborni avatary narodu” (2024) Erik Šumejker rozkryvaje fundamentaľnu problemu predstavnyćkoji demokratiji: verxovna vlada naležyť narodovi — vsim razom i nikomu okremo, — odnak obranńa buď-jakoho reprezentanta peretvoŕuje joho na polityčnoho “opikuna”, zdatnoho viľno interpretuvaty voľu vyborciv jak ciloho. Obrani osoby, takym robom, opyńajuťśa vyšče za kožnoho zi svojix vyborciv, pŕamo porušujučy bazovyj pryncyp demokratyčnoji rivnosti.

Sam Šumejker robyť iz ćoho radykaľnyj vysnovok: jakščo vybory nemynuče porodžujuť avatariv, treba vidmovytyśa vid vyboriv na korysť žerebkuvanńa. My ne musymo jty za nym až tudy, ščoby vyznaty serjoznisť problemy: jakščo problema avatara, ščo vtiľuje v sobi “dux” okruhu, stosujeťśa deputativ najnyžčyx rivniv, to ščo todi z prezydentamy? Vyxodyť, ščo prezydent — ce hranyčnyj, najhostrišyj vypadok problemy vybornoho avataru: odna osoba jak avatar uśoho narodu.

Mexaniku cijeji pretenziji šče 1990 roku rozibrav Xuan Linc u praci “Nebezpeky prezydentalizmu”: vybory — ce hra z nuľovoju sumoju, v jakij peremožeć zabyraje vse, a peremoženyj ne otrymuje ničoho. Peremožeć ne zaležyť vid ščodennoji doviry parlamentu j tomu majže ne maje stymuliv do kompromisu; peremoženyj na roky vykľučenyj z hry povnisťu — a otže, ne maje stymuliv do spivpraci j može praćuvaty na poľaryzaciju. Jak naslidok — peremožeć, hovoŕačy teper vid imeni naciji, vidkydaje nezhodnyx jak tyx, xto stojiť na pereškodi voli narodu.

Žytťevi nervy ukrajinśkoji demokratiji

Tak, možna skazaty, ščo formaľno Ukrajina ne je prezydentśkoju respublikoju — z 2014 roku my žyvemo v “parlamentśko-prezydentśkij” modeli. Ale v ćomu projavľajeťśa druha nebezpeka, opysana Lincem — podvijna lehitymnisť. I prezydenta, i Radu obyraje narod, tož koly vony stykajuťśa lobamy, žodna procedura ne zdatna skazaty, čyj mandat “narodnišyj”: arbitra vseredyni konstrukciji nemaje, i superečka rano čy pizno vyxodyť na plošču.

Ce ne vyńatok, a pravylo. Konstytucija 1996-ho roku dala prezydentovi dominuvanńa — i za cym pišly protesty 2000 ta 2004 rokiv. Jak naslidok — Pomarančeva revoľucija, pid tyskom jakoji Rada urizala prezydentśki povnovaženńa.

U 2010 Konstytucijnyj Sud povernuv povnovaženńa Janukovyču — j u deń, koly z Majdanu vyvozyly tila, Rada vidnovyla Konstytuciju 2004-ho.

Dviči parlament vidvojovuvav povnovaženńa, i dviči ce stavalośa ne v sesijnij zali, a na plošči, jak častyna uhody pro vyxid iz kryzy. Instytuciji postupalyśa barykadam — i ce spryjmalośa ne jak problema instytutu prezydentstva, a jak velyka peremoha.

Z 2014 roku zdobute znovu povoli znykaje. Šče pisľa Revoľuciji hidnosti my bačyly, jak prezydent otrymuvav nevlastyvi povnovaženńa ščodo stvorenńa NABU ta zdijsńuvav sproby kontroľuvaty publičnyj dyskurs.

Śohodni ž Ofis prezydenta keruje uŕadom, xoča ne maje na ce žodnyx konstytucijnyx pidstav, a monobiľšisť “Sluhy narodu” peretvoŕuje Radu na rejestratora rišeń, uxvalenyx deinde. Taku konstrukciju v Ukrajini nixto ne obyrav jak modeľ demokratiji.

Ustrij, de je odna ľudyna — najvyšča posadova osoba Ukrajinśkoji deržavy, zmajstruvaly pid taktyčne zavdanńa lita 1991 roku: stvoryty kontrbalans prezydentam Sojuzu ta Rosiji naperedodni pidpysanńa novoho Sojuznoho dohovoru. Deputaty Verxovnoji Rady URSR bačyly v ćomu sens: Kyjevu potriben svij nosij pŕamoho mandata, ščob ne buty strukturno nyžčym za stolom perehovoriv. Vodnočas dľa respublikanśkoji elity svij prezydent buv šče j symvoličnym minimumom suverenitetu — znakom toho, ščo Kyjiv biľše ne prosto volosnyj centr imperiji.

Odnak Sojuznyj dohovir tak i ne pidpysaly, SRSR znyk za pivroku, kontrbalansuvaty stalo ničoho — a posada lyšylaśa j počala rozrostatyś.

Pravda, ščo posada trymajeťśa ne samoju lyše inercijeju. Jiji trymaje pošyrene perekonanńa, ščo deś — može v egregori — isnuje voľa naciji, jaku xtoś musyť vtiľuvaty. Vijna cej zapyt tiľky zahostŕuje: koly rišenńa potribni mytťevo, zjavľajeťśa spokusa doviryty vse odnomu. Ta jednisť komanduvanńa potribna armiji, a ne cyviľnij vladi. Velyka Brytanija 1940-x ta Izrajiľ — parlamentśki demokratiji, ščo zmińuvaly lideriv prosto pid čas vijny, ne vtračajučy stijkosti. Naviť vijna za vyžyvanńa vymahaje ne vtilenoji v odnij ľudyni “voli naciji”, a dijevoho uŕadu; parlamentśki systemy produkujuť taki uŕady stijkiše, bo nevdaloho lidera možna zaminyty bez konstytucijnoji kryzy.

A rič u tim, ščo buď-jaka rozmova pro “voľu naciji”, napoľahav Doľf Šternberger — filosof i odyn iz baťkiv povojennoji nimećkoji polityčnoji nauky, — bezzmistovna. Ne isnuje jedynoji voli, ščo šyŕaje nad holovamy hromaďan — isnuje miľjon okremyx rišeń, jaki ľudy uxvaľujuť i jaki ščorazu tvoŕať kolektyvnu voľu nanovo.

Tomu dľa Šternbergera vybory — ce ne plebiscyt, jak u totalitarnyx režymax, a konkretne rišenńa (Entscheidung) kožnoho okremoho vyborća, akt, u jakomu krystalizujeťśa joho “polityčna ekzystencija”. Nimećkyj politoloh ľubyv metaforu polityčnoho tila, ale perepysav jiji: stolitťamy holovoju ćoho tila vvažaly monarxa, a vin napoľahav, ščo holova — ne toj, koho obraly, a toj, xto obyraje; vybory — “žytťevyj nerv” (Lebensnerv) demokratyčnoji spiľnoty, kanal, jakym impuľsy jduť vid hromaďan do instytutiv, a ne navpaky. Spravžnim “subjektom polityky” je “ľudśka osoba v ľuďanomu suspiľstvi”, todi jak “kolektyvni osobystosti” — partiji, deržavy, a otže j buď-jaka fihura, ščo pretenduje personifikuvaty narod, — je osobystosťamy lyše v poxidnomu, metaforyčnomu sensi.

Dopoky my šukatymemo osobu, jaka — nemov iz božoji lasky — promovyť voľu naciji, my raz za razom vidtvoŕuvatymemo tu samu pastku: bahatoholosśa hromaďan kondensuvatymeťśa v jedynoho avatara, a vse, ščo v ńoho ne vmistyťśa, opynyťśa za mežamy polityčnoho. Rozkondensuvaty bahatoholosśa nazad — sprava, jaka musyť staty peršym priorytetom dľa našoji demokratiji. I ce — ne metafora, a operacijnyj pryncyp.

Šľax vid śohodnišnix kartonkovyx protestiv do stijkoji demokratiji proľahaje śohodni ne čerez pošuk kraščoho oblyččja dľa prezydentśkoho krisla. Doky ukrajinśka systema bude pobudovana tak, ščo najvyšča nahoroda v systemi — ce krislo prezydenta, ukrajinci zalyšatymuťśa v Ukrajini nedoreprezentovanymy: zasylľa personalistśkyx projektiv, ščo zmahajuťśa za kontroľ nad bjudžetnymy potokamy j administratyvnym resursom, j dali ne vyklykatyme u vyborća ničoho, krim apatiji, — a apatija lyše hoduvatyme ću systemu dali.

Vyxid — desakralizacija vlady j demontaž personalistśkyx projektiv. Ukrajina, v riznomanitti dosvidiv jiji hromaďan, potrebuvatyme pisľa zaveršenńa vijny vnutrišńoho myru — instytutiv, jaki pomjakšuvatymuť polityčnu boroťbu i unemožlyvľať “latentnu hromaďanśku vijnu”, kotra trapľajeťśa kožnyx prezydentśkyx vyboriv. Zdorova systema — ce ne ta, ščo znajšla narešti pravyľnoho rečnyka voli, a ta, jaku na kožnomu rivni možna zapytaty, čy ne zvužuje vona prahnenńa hromaďan v odnu abstrakciju. Tiľky v takij ukrajinci zmožuť staty tymy, kym vony volijuť buty: subjektamy vlasnoji polityčnoji doli.