Borys Olijnyk, odyn z najvidomišyx ukrajinśkyx literatoriv pizńoji raďanśkoji doby ta druhyj v istoriji nezaležnoji Ukrajiny nominant na Nobelivśku premiju z literatury (2012), buv ne lyše plidnym avtorom, ale j aktyvnym politykom.

Z 1961 vin buv členom KPRS – i probuv u lavax komunistyčnyx ta post-komunistyčnyx formacij až do 2005, koly buv vykľučenyj z KPU za holosuvanńa za pryznačenńa Juliji Tymošenko premjer-ministrom Ukrajiny.

Joho biohrafija dyvuje: niby-to idejnyj pryxyľnyk marksystśko-leninśkoji ortodoksiji, vin viv reportaži z palajučoji u kvitni 1986 ČAES ta vidkryto zvynuvačuvav vynuvatciv avariji v svojix ese, zasudžuvav na Vsesojuznyx konferencijax KPRS vynnyx u skojenni zločynu Holodomoru ta čynyv protekciju riznym ukrajinśkym orhanizaciji, dopomihšy, pomiž inšym, u 1989 orhanizaciji “Červonoji Ruty” ta stvorenńu Narodnoho Ruxu Ukrajiny.

Proťahom pevnoho času, dekotrym ohľadačam polityky URSR, a pizniše — nezaležnoji Ukrajiny, zdavalośa, ščo Borys Olijnyk buv najbiľš virohidnym kandydatom u lidery ukrajinśkoji (post-)komunistyčnoji livyci. Pomiž komunistiv vin vvažavśa liderom “ukrajinofiľśkoho” kryla, kotre, na vidminu vid “partijnoho betonu”, bulo biľš vidkrytym do ideji nezaležnosti ta roboty v novij systemi; neodnorazovo v svojix vystupax vin naviť, ne curajučyś, posylajeťśa na Skrypnyka ta Xvyľovoho jak na moraľnyx avtorytetiv.

Vrešti-rešt, čy buly, hen, u 1991 kandydaty biľš dosvidčeni čy biľš vidomi niž avtor “Pisni pro matir”?

“Sociaľna Spravedlyvisť — ce narižnyj kamiń samoji komunistyčnoji ideji”.

Koly vže narodyvśa ty poetom,
Za vse vidpovidaj u cim žytti.
— Borys Olijnyk, Zaklynanńa vohńu (1977)

Jakoju bula ideja livyci Borysa Olijnyka? “Opora, nadija i ščyt trudovoho ľudu”.

Jiji zarodženńa my sposterihajemo na storinkax moskovśkoji hazety “Pravda” u 1990-91 rr. — same tam Olijnyk, todi — radnyk samoho Prezydenta SRSR Horbačova, počynaje rozvyvaty svoju prohramu “onovlenńa” Komunistyčnoji Partiji paraleľno dvom ostannim zjizdam KPRS.

U centri — reorhanizacija struktury partiji navkolo novostvorenyx Komitetiv Sociaľnoho Zaxystu malozabezpečenyx ta pryrečenyx na pryjdešńe z implementacijeju rynkovyx ekonomičnyx reform bezrobitťa. Naskiľky meni vidomo, ća ideja bula oryhinaľnym vytvorom Olijnyka; detali toho, jak same Komitety maly praćuvaty zalyšajuťśa, tym ne menš, ne do kinća vyznačenymy.

Za joho slovamy, KSZ musyly stvoŕuvatyśa pry vsix isnujučyx todi partorhanizacijax, znyzu dohory — i pry nyx musyly postavaty i fondy dopomohy malozabezpečenyx, kotri, okrim požertv sympatykiv, napovńuvalyśa by j partijnymy vneskamy. Komitety, perekonuvav Olijnyk, formuvalyśa by nasampered molodymy členamy partiji — i z časom same vony by vytisnyly prystosuvanciv, očyščenńa vid jakyx potrebuvala partija.

Vnutrišńa ľustracija postaje čy ne najbiľš nahaľnoju (u 1990) potreboju dľa Olijnyka. Vkľučav plan ľustraciji, okrim mytťevoho očyščenńa ŕadiv, j osud komunistyčnyx dijačiv mynuloho: jak Stalina ta inšyx vynnyx u Holodomori ta Velykomu terori, tak i vynuvatyx u peresliduvanni ta vbyvstvax dysydentiv. Tak, v odnij zi stattej Borys Olijnyk osoblyvo zupyńajeťśa na zasudženni peresliduvań ukrajinśkyx dijačiv, ščo vidbuvalyśa šče na počatku 1980-x — vse ž, jak vin sam nahološuje de-inde, problema zaxystu literatoriv jomu, jak sekretarevi pravlinńa Spilky pyśmennykiv Ukrajiny bula blyźkoju jak nikomu.

Onovlena partija, stverdžuvav Olijnyk, musyla očystytyś vid bahaťox perežytkiv mynuloho: vidkyduvav vin i leninśku ideju avanhard, i demokratyčnyj centralizm, i dyktaturu proletariatu. Z isnujučyx džerel važko vstanovyty jakym samym bačyv ideolohične oblyččja majbutńoji partiji Olijnyk: deklarujučy viddanisť marksyzmovi — vin proponuvav oficijno perejmenuvaty KPRS na Partiju Sociaľnoji Spravedlyvosti (marksystśku) — Olijnyk neodnorazovo posylajeťśa na xrystyjanśku etyku jak džerelo proponovanoji sociaľnoji doktryny. Buv Olijnyk i pryxyľnykom vidnovlenńa avtokefaliji ukrajinśkoho pravoslavja, pro ščo nahološuje v svojix statťax u “Pravdi”; analiz joho relihijnyx perekonań, prote, vyxodyť za meži cijeji roboty.

Pomiž inšyx prohramnyx punktiv — šyroki avtonomiji dľa vsix narodiv Sojuzu, stvorenńa speciaľnoho Deržavnoho komitetu z administruvanńa terytorij, ščo postraždaly vid texnohennyx katastrof, vyokremlenńa z partijnyx koštiv speciaľnyx fondiv pidtrymky tvorčyx dijačiv ta inši kroky ščodo zaxystu dovkolyšńoho seredovyšča ta duxovnoji ekolohiji (sic).

“Braterstvo”, jakoho ne bulo

Zbirku propozycij z reformuvanńa Komunistyčnoji Partiji v PSS Olijnyk planuvav predstavyty na (ostanńomu) Plenumi CK KPRS, prysvjačenoho pryjńatťu novoji prohramy partiji — odnak vin ćoho ne zrobyv. Za joho slovamy, na plenum joho ne dopustyv osobysto Horbačov: naperedodni Olijnykovi bulo skazano očolyty raďanśku parlamentśku delehaciju v Parahvaj čerez ščo joho vystup zalyšavśa nepočutym Centraľnym Komitetom.

Čytajučy spohady Olijnyka pro 1991, možna perekonatyśa v tomu naskiľky rozčarovanyj vin buv takym perebihom podij. Naprykinci lypńa 1991 vin povernuvśa do z Latynśkoji Ameryky do Kyjeva — i pryklavśa teper uže do sproby, po suti, reformuvaty ne vsesojuznu, a respublikanśku komunistyčnu partiju.

Na počatku serpńa v Zaporižži vidbulaśa konferencija sekretariv miśkkomiv partiji z usijeji Ukrajiny. Ciľ — započatkuvaty rux “Braterstvo”, ščo objednav by partijciv ta bezpartijnyx v jedynu orhanizaciju, ščo, cytuju Olijnyka, “stojala b za spravžńe onovlenńa suspiľstva, za jednisť v imja interesiv ľudej praci — sociaľnu spravedlyvisť”. Poet-hromaďanyn opysuvav ce tak:

…Učasnyky narady z bolem hovoryly pro te, ščo jix kynuly napryzvoľašče: vybyrajśa, xto jak može. Tomu, stomyvšyś čekaty impuľsiv zhory, sekretari miśkkomiv vyrišyly dijaty sami. “My ne zamiŕajemoś stvoryty, jak nas zvynuvačujuť, paraleľnu partiju, — stverdžuvaly vony. — My prosto xočemo braty aktyvnu učasť u zdobutti suverenitetu, v zaxysti ľudej praci vid rynkovoji styxiji, v dośahnenni nacionaľnoji zhody. Ale jakščo centr i dali zalyšyťśa bezdijaľnym, budemo znyzu vesty robotu po sklykanńu nadzvyčajnoho zʼjizdu, na jakomu postavymo pytanńa i pro perexid KPU na platformu parlamentśkoji, i pro zminu jiji nazvy.
Poky ž obmežymoś stvorenńam ruxu “Braterstvo”, vidkrytoho dľa vsix i partijnyx, i bezpartijnyx, i virujučyx, i atejistiv”. Na tomu j zijšlyśa, obravšy iniciatyvnu hrupu.

Naskiľky vidomo zi sliv Olijnyka, informaciji pro zaporiźku naradu brakuvalo naviť u CK Kompartiji Ukrajiny; śohodni ž ća podija v istoriji Ukrajiny vzahali može vvažatyśa napiv mityčnoju, zalyšyvšyś opysanoju lyše odynokym jiji učasnykom, Borysom Olijnykom.

Buď-jakomu čynovi zi stvorenńa “Braterstva” bulo pokladeno kraj nevdaloju sproboju deržavnoho perevorotu v Moskvi pizniše v serpi 1991. KPU zhodom bula zaboronena, j peršisť u ŕadax post-komunistyčnoji livyci zdobuv Oleksandr Moroz — holova frakciji kolyšnix komunistiv u VRU ta iniciator stvorenńa Socialistyčnoji Partiji; zhodom, u 1993 do ńoho dojednavśa Petro Symonenko, kolyšnij 2-j sekretar Donećkoho oblasnoho komitetu KPU, obranyj holovoju post-raďanśkoji Komunistyčnoji Partiji na “vidnovľuvaľnomu” zjizdi.

Čy vtratyla v “Braterstvi” Ukrajina nyzovyj rux, kotryj zdatnyj buv transformuvaty častku komunistiv v lehitymnyj masovyj livyj rux? Moja vidpoviď — radše ni. Nasampered, Olijnyk mav neabyjaku lojaľnisť samomu brendu komunistiv: u 1993 vin sam dolučyvśa do “vidnovlenoji” KPU i sprobuvav jiji očolyty — odnak, prohravšy, zmyryvśa j pryjńav restavracionistśku marksystśko-leninistśku liniju, namahajučyś vesty lyše napiv avtonomnu polityčnu karjeru.

Sproby ž poeta stvoryty vlasni polityčni syly — buď ce nadpartijne Narodno-patriotyčne objednanńa “Za Ukrajinu” v 2001 čy Blok Borysa Olijnyka ta Myxajla Syroty, ne pryvabľuvaly žodnoji pozytyvnoji uvahy.

Pryčyny ćoho, jak na mene, kryjuťśa v patolohijax ukrajinśkoji post-komunistyčnoji livyci — ideaľnym predstavnykom jakoji je, vlasne, Borys Olijnyk.

Pryvyd, ščo brodyť Ukrajinoju

Ščo zahubylo komunistiv v Ukrajini? Nasampered te, ščo masovi komunistyčni orhanizaciji buly, počynajučy z 1991, partijamy, ščo reprezentujuť interes ne stiľky trudovoho ľudu, skiľky nacionaľnoji menšyny, a same — raďanśkyx ľudej. V presi KPU ne raz znaxodymo: KPU je partijeju raďanśkyx patriotiv, raďanśkyx komunistiv, raďanśkyx ľudej.

Mala hrupa ukrajinofiliv posered komunistiv, najvidomišym predstavnykom jakoji stav Olijnyk, po-svojemu, ale takož prožyvala ću identyčnisť: ne dyvľačyś na pryxyľnisť do vśoho ukrajinśkoho, jix nikoly ne pokydala vira v osoblyvu panslovjanśku solidarnisť ta prynaležnisť do jedynoji raďanśkoji cyvilizaciji. Zvidsy ščyra, ale fataľna, sproba zalyšytyśa v loni raďanśkyx ľudej, vodnočas spovidujučy potrebu boroťby za kuľturne onovlenńa ponevolenoho vikamy ukrajinśkoho narodu.

I tomu najbiľšoju osobystoju porazkoju Borysa Olijnyka stalo te, ščo vin nikoly ne zmih čynyty poslidovno toho, ščo vyplyvalo z joho vlasnyx prohramnyx bačeń; xoč, treba zauvažyty, bahato z nyx evidentno zalyšylyśa nerozkrytymy j dľa samoho poeta.

Jakščo ukrajinśkomu livomu ruxu, kotryj hotovyj bude braty učasť u reaľnij parlamentśkij boroťbi, kolyś sudylośa vidrodytyśa, to, bodaj zarady opraćuvanńa vlasnyx istoryčnyx travm, vin maje osmyslyty te, ščo tak tak i ne zmih artykuľuvaty Borys Olijnyk.

Ukrajinśka livyća maje staty ukrajinśkoju, a značyť:

1) Ukrajinśka livyća maje znajty v sobi syly zaproponuvaty reaľnu pozytyvnu polityčnu prohramu, ščo proponuvala by čitke live bačenńa suspiľstva ta joho orhanizaciji.

Mova jde, nasampered, pro vyrišenńa problem, z jakymy zištovxujeťśa reaľnyj trudovyj ľud Ukrajiny; “заунывно” buty naprykinci XX stolitťa sičovym striľcem. Vuľharno spivaty, ščo “my tuju červonu kalynu pidnimemo”, jakščo kušč otoji kalyny znaješ lyše z maľunka v dyťačij čytanci, pysav u 1993 Saško Kryvenko — ne menš vuľharno buty v 2026 ukrajinśkym eserom počatku XX storiččja čy francuźkym komunistom 1960-x.

Jak pryklad: popry svoju opozycijnisť do Volodymyra Zelenśkoho, ukrajinśki livi pisľa 2019 roku ne zmohly vidpovisty na zapyt antyprezydentśky nalaštovanyx hromaďan i zaproponuvaty protydiju zlovžyvanńam vladoju. Na potribnyj pidxid tut nam vkaže istoryčnyj dosvid: u 1993, v Poľšči — krajini, bezumovno, podibnij kontekstom do Ukrajiny, vydnyj marksyst profesor Jarosław Ładosz vyznačav prohramnym zavdanńam polityčnyx partij truďaščyx vstanovlenńa ta zaxyst parlamentśkoji demokratiji zamisť zoseredženńa vlady v rukax syľnoho prezydenta.

U 1990-91 postup novoji livyci postraždav čerez brak artykuľaciji ta čitkoji, hradujovanoji prohramy zadovolenńa vymoh narodu svoho času. Jakščo livi ne xočuť zalyšytyś navično na peryferiji, śohodni neobxidno čynyty inakše.

2) Ukrajinśka livyća maje konkretyzuvaty pravo na samovyznačenńa naciji v socialistyčnomu kľuči.

Vprodovž svojeji partijnoji karjery, Borys Olijnyk, jak ukrajinśkyj poet, deklaratyvno zalyšavśa viddanym spravi zaxystu ukrajinśkoji movy ta kuľtury. Prote dali sentymentu joho pryxyľnisť ukrajinśkosti ne zaxodyla. Tož čy možlyvo znajty ryhorystynčyj livyj pohľad na pytanńa movy ta etničnoji identyčnosti?

Vidpoviď možna znajty, zvernuvšyś do prać Adama Schaffa. Vin stverdžuvav, ščo ortodoksaľnyj marksyzm, u svojemu ekonomičnomu determinizmi, často ihnoruje te, ščo mova. Mova — ce ne prosto nejtraľnyj instrument dľa spilkuvanńa, kotryj lehko zaminyty inšym. Vona — aktyvnyj komponent kohnityvnyx procesiv ľudyny, tisno povjazanyj z ľudśkoju praceju, sociaľnymy praktykamy ta tym, jak my spryjmajemo i rozumijemo navkolyšnij svit.

Vidštovxujučyś vid ćoho, baskśkyj filosof Joxe Azurmendi u svojij praci Mova, etnos i marksyzm (1971) stverdžuje: istoryčnyj ta materiaľnyj dosvid suspiľstva je vtilenym u joho movi. Vona vidobražaje konkretnu istoryčnu, sociaľnu ta materiaľnu joho reaľnisť: jakščo znyščyty movu, to znykne ne prosto nabir sliv, a unikaľna, sformovana istoryčno pryzma, kriź jaku pevna ľudśka spiľnota spryjmaje reaľnisť.

Azurmendi pidsumovuje: dľa marhinalizovanoji hrupy zaxyst svojeji movy ta kuľtury je nerozryvno povjazanyj iz boroťboju proty systemnoho hnoblenńa. Absurdno vvažaty, ščo z istorijeju systemnoho hnoblenńa ukrajinśkoji movy ta kuľtury možna ne vidstojuvaty zdobutku nacionaľnoji nezaležnosti čy zalyšatyśa pryxyľnykom teoriji boroťby dvox kuľtur, jak ce trapľalośa v vypadku konjuktury KPU.

Jak pidmityv nimećkyj marksyst Rudi Dutschke u stati Pro Patria Sozi? (1974), naviť Marks i Engeľs nikoly ne vtračaly dialektyčnoho zvjazku pomiž “nacionaľnym” ta “internacionaľnym”; nemožlyvo hovoryty pro vyrišenńa buď-jakyx pytań v krajini koly ta zalyšajeťśa ponevolenoju zzovni, jak i nemožlyvo proletariatu provadyty boroťbu z buržuazijeju nasampered ne na rivni svojeji krajiny.

U procesi osvojenńa šľaxu do svobody čerez polityčnu klasovu boroťbu my, socialisty ta komunisty, nemynuče povynni budemo navčytyśa konkretyzuvaty pravo na samovyznačenńa naciji v socialistyčnomu kľuči. — stverdžuvav Dutschke. Ce ž pytanńa stojatyme j pered ukrajinśkymy livymy.

3) Ukrajinśka livyća maje ne bojatyśa eksperymentuvaty z orhanizacijeju — bo ce sliduje z jix cinnostej.

Mynuloho roku, vidhukujučyś ščodo pryjdešńoji ustanovčoji konferenciji novoji livoji partiji v Brytaniji, Edmund Griffiths — odyn z-pomiž orhanizatoriv Komunistyčnoho Korespondentśkoho Tovarystva — zaklykav livyx zadoviľnyty obićanku cilkovytosti partijnoji demokratiji j udatyśa do vidboru delehativ ustanovčoji konferenciji za žerebom.

“Povnocinne zastosuvanńa žerebkuvanńa ta rotaciji v partiji, ščo naličuje sotni tyśač členiv, stalo b školoju samoorhanizaciji ta samovŕaduvanńa v masštabax, jakyx ća krajina šče ne bačyla; odne lyše jiji isnuvanńa mohlo b vyjavytyśa častynoju “šľaxu do socializmu, ščo ne zvodyťśa ani do prostoho obranńa parlamentśkoji biľšosti, ani do šturmu Zymovoho palacu.” — rozmirkovuvav Griffiths u svojemu vidhukovi.

29-30 lystopada ustanovča konferencija Tvojeji partiji vidbulaśa, i jiji delehativ dijsno bulo vidibrano za žerebom; odnak ohľadači zalyšylyśa nezadovolenymy. Pomiž pryčyn — zaborona učasti členam partiji, ščo odnočasno naležať do kiľkox partij.

Možna pidsumuvaty, ščo z točky zoru bahaťox radykaľnyx livyx — buď ce Griffiths čy Feliks Guattari,polityčne jakobinstvo, ščo vylyvajeťśa v obmeženńa orhanizacijnyx prynaležnostej škodyť spravi livoho ruxu.

Ukrajinśki livi, ščo prahnuť serjoznoho vidrodženńa svoho ruxu, majuť pomirkuvaty nad cym — jak i nad inšymy orhanizacijnymy pytanńamy, ščo ihnoruvalyśa starymy livymy. Borys Olijnyk, do prykladu, vystupav za kolektyvne liderstvo polityčnyx orhanizacij, j zabezpečyv joho v svojemu Narodno-patriotyčnomu objednanni “Za Ukrajinu” — odnak nikoly ne zmih proštovxnuty ce v KPU. Vin vystupav za federatyvnu strukturu KPRS — odnak nikoly j teoretyčno ne rozhľadav federatyvnoji restrukturyzaciji KPU, ščo mohlo by dozvolyty livym krajovym orhanizacijam lipše vidpovidaty na miscevi vyklyky. Unitarni jevropejśki krajiny (jak Velyka Brytanija čy Ispanija) znajuť pryklady federatyvnyx livyx partij, jak i Ukrajina znaje pryklad rehionaľnyx partij (e.g. Ukrajinśka Halyćka partija) — to ž propozycija dľa livyx podumaty nad cym zalyšajeťśa aktuaľnoju.

Ja pyšu ci porady ne jak livyj i, tym pače, ne jak komunist; dľa mene antykomunizm je nevidjemnoju častynoju ideolohiji centrolivyci, i dejaki rozbižnosti livyx ta livocentrystiv v formuľuvanni pytań ta proponuvanni na nyx vidpovidej ja vvažaju nezdolannymy.

Prote, v dusi Džona Sťuarta Milľa, ja je perekonanyj, ščo viľnyj vyraz idej je peredumovoju suspiľnoho postupu, j ščo vakuum, utvorenyj vidsutnisťu orhanizovanoji livyci (ne kremlivśkyx posipak) vprodovž rokiv nezaležnosti, pozbavľaje ukrajinśkyj polityčnyj dyskurs ciloho ŕadu dyskusij, ščo možna bulo by pidijmaty zadľa polipšenńa žytťa ukrajinciv.