Do deśatyx rokovyn Oleksija Pančuka — krašče vidomoho ukrajinśkomu internetovi jak Jason DinAľt — Ziročka* proponuje vam kiľka osobystyx spohadiv pro Jasona, joho robotu ta vplyv, kotryj ostanńa mala na ukrajinśkomovnyj kuľturnyj prostir.

Kurka Aaľamb

Kolyšnij administrator Encyklopediji Dramatyky, “xreščenyj baťko ukrajinśkoji bezosibnoji kuľtury”

Ukrajinśkyj internet kinća nuľovyx – počatku deśatyx vidobražav Ukrajinu tyx časiv. A same na 90% buv moskvomovnym, ale šče hirše — majže žodna spiľnota ne bula spravdi ukrajinomentaľnoju. Ce buv vže ne toj postraďanśkyj svitohľad, jakym žyla i dosi žyve kuľtura moskovśka, ale joho cilkom možna opysaty jak post-URSR. Tobto moskovśka kuľtura — jak bazovyj minimum. I jak rozkišnyj maksymum — ta ukrajinśka kuľtura i toj šarovarnyj pohľad na neji, jakyj buv dopustymym.

Pry ćomu ukrajinśki spiľnoty vže buly. Jakščo vy podyvyteśa na hrafik pošyrenńa internetu v Ukrajini, vy pobačyte dva strybky — ce 2007 ta 2010 roky. Same v 2007 zjavylyśa UkrBaš, Incyklopedija, šče ŕad lokaľnyx ukrajinśkomovnyx forumiv (heohrafično — stvoreni na zaxodi Ukrajiny) ta tematyčnyx spiľnot. Blyžče do 2010 roku počaly zjavľatyśa značni ukrajinśkomovni hrupy v socmerežax — perevažno nacionalistyčni. Vony značnoju miroju hurtuvalyśa navkolo dyskursu vyzvoľnyx zmahań peršoji polovyny 20 stolitťa: napryklad Mixnovśkoho, Doncova, Banderu i tak dali.

Jednalo vśu ću kohortu spiľnot odne — vidsutnisť vlasnoji internet-kuľtury. Vsi kuľturni katehoriji, memy ta svitohľadni koncepty buly abo z moskovśkoji kuľtury napŕamu, abo z tijeji reaľnosti, jaka vstyhla jak-nijak napraćuvatyśa za 20 rokiv nezaležnosti Ukrajiny. Do prykladu, polityčni memy časiv Pomarančevoji revoľuciji čy reklamni memy.

Nahadaju dľa dopovnenńa kontekstu. Taka beznevynna spiľnota jak kozaćkyj cytatnyk vynykla lyše v 2013 roci, a vykorystanńa hasla “Slava Ukrajini” stalo sociaľno-pryjńatnym lyše z 2014.

Pro roľ Jasona v ukrajinśkij internet-kuľturi toho času

Jason stvoryv kiľka sajtiv. Ale cikavi nam śohodni — perš za vse imidžbord Učan i viki-encyklopedija Dramatyka.

Speršu pro Učan. Texnično imidžbord — ce lyše anonimnyj forum. Ale kuľturno… ujaviť, ščo bude z doviľnoju spiľnotoju — vašym mikrorajonom čy selom, jakščo ľudy zmožuť vyslovľuvaty svoji dumky bez vpiznavanosti ta vidokremľuvanosti vid inšyx. Vpaduť ijerarxiji, počnuťśa srači na temy, jaki raniše ne pidijmalyśa čerez sociaľni obmeženńa. Oś taku “komjuniti” i stvoryv Jason. Stvoryv vin jiji, adže na toj moment ce bulo trendom i same v nuľovyx podibni typy sajtiv vynykly v anhlomovnomu ta moskvomovnomu interneti.

Imovirno, Učan — ce perše misce v nezaležnij Ukrajini, de zjavylaśa sučasna ukrajinomentaľna spiľnota. Vona ne hurtuvalaśa navkolo dyskursu vyzvoľnyx zmahań, zaznačenoho vyšče, xoča j opraćovuvala joho. Jak i inši ukrajinśki dyskursy — ta j moskovśkyj popervax tež.

Važlyvym bulo inše: tam nesvidomo počalyśa rozrobka oryhinaľnyx katehorij osmyslenńa dijsnosti ta krytyčne (až do vysmijuvanńa) osmyslenńa klasyčnoji ukrajinśkoji kuľtury. Te, ščo zaraz konvejerno robľať zumery, čym peretvoŕujuť dejaki ukrajinśki infopryvody na trendy, milenialy poštučno počaly robyty same na Učani. Dľa fonu toho času v Ukrajini takyj pidxid vyhľadav dyvno i čudernaćko. Nam bukvaľno pysaly: “naviščo vy ukrajinśkoju movoju hovoryte, vona mertva”, a my prosto rehotaly ta prosyly šče.

Dramatyka stala lyše lohičnym prodovženńam cijeji “novoji kontrkuľturnoji xvyli”. Koly nakopyčylaśa neobxidnisť zapysuvaty sformovane, Jason 17 lypńa 2010 roku stvoryv projekt-analoh Vikipediji, aby kožen anonimus mih pysaty svoje bačenńa.

Xočeťśa okremo rozvijaty mit pro nečyslennisť tyx spiľnot. Okrim zhadanyx dvox sajtiv Jason stvoryv šče kiľka: sered nyx Ukrknyha (onlajn-biblioteka knyh ukrajinśkoju) ta Ukrajinśki Demotyvatory buly nabahato popuľarnišymy dľa mas. Vony, zdajeťśa, buly sered najbiľš popuľarnyx u svojix nišax v tohočasnomu interneti, i na nyx stojala reklama Učanu ta Dramatyky.

Jason buv majstrom spamu. Čerez sojuzni hrupy vin oznajomyv zi svojimy projektamy dobru častynu ukrajinśkomovnyx korystuvačiv Vkontakti ta Konnekt.jua. A rozsylka pro stvorenńa Dramatyky pryjšla vsim korystuvačam ukrajinśkomovnoji vikipediji na jixni rejestracijni emejly.

Učan i Dramatyka ne buly popuľarnymy, ale biľšisť ukrajinciv ne buly hotovi do nyx konceptuaľno abo ne maly čoho cinnoho vyslovyty poza svojim sociaľnym kolom.

Otže, Jason nasampered cinnyj tym, ščo vin stvoryv, pidtrymuvav ta oplačuvav sučasni na toj moment platformy dľa postupu ukrajinśkoji molodižnoji kontrkuľtury. Takož vin buv odnym z tyx anonimusiv, jaki zajmalyśa tvorčym rujnuvanńam i pereosmyslenńam. Čy rozumiv vin, ščo vidbuvajeťśa? Nixto z nas ne rozumiv.

Značenńa “učanivśkoho renesansu” stalo zrozumilym lyše rokiv čerez 10. Teper veś ukrajinśkomovnyj internet za kontentom, stylem spilkuvanńa ta nenavysťu do moskaliv je takym, jakym buv Učan.

Sajty Jasona buly “šyroko vidomi u vuźkyx kolax”, jak my poľubľaly žartuvaty. Jak vže bulo zhadano, biľšisť ukrajinciv ne buly hotovi do takyx formativ spilkuvanńa. Viźmemo tu ž Dramatyku — nemožlyvo počaty pysaty statti zi svojim ukrajinomentaľnym kuľturnym dosvidom, jakščo u tebe joho nemaje.

Ale ti, komu bulo ščo skazaty na Učani čy napysaty na Dramatyci, pysaly. Dijšlo do toho, ščo zbereženi teksty korystuvačiv Učanu majuť nazvu “Povisť bezosibnyx lit” — ce zbirka oryhinaľnyx abo parodijnyx (na klasyčni teksty) viršiv ta prozy.

Posylanńa na Dramatyku ta Učan buly pošyrenymy v socialočkax peršoji polovyny 2010-x, koly biľš serjozni ukrajinśki komjuniti šče ne nabraly vahy. I ja dumaju, bahato ukrajinomentaľnyx projektiv vže v socmerežax (napryklad, “Kozaćkyj cytatnyk”) mohly nadyxatyśa same kontentom, jakyj buv stvorenyj na Učani. Napryklad, mem “Vijśko bezosibne” asocijuvav anonimnu spiľnotu z kozakamy, i zahalom opraćuvanńa temy kozakiv bulo tam popuľarnym. Takož vyxidćamy z Učanu buly stvoreni podaľši ukrajinśki imidžbordy, holovni z nyx — ce Sič ta Kropyvač. Okrim toho — čyslenni ukrajinśki spiľnoty v inšyx sferax, jak-ot kyjivśkyj anime-klub Micuruki (stvorenyj 2014 roku). Vsi vony orijentuvalyśa na učanivśkyj renesans jak bazu, grunt, osnovu.

U časy Revoľuciji Hidnosti korystuvači Učanu staly aktyvnymy učasnykamy podij. Vnaslidok ćoho počalaśa aktyvna socializacija spiľnoty, i ce dalo žytťa ukrajinśkym čatam dľa ne-normisiv u socmerežax — tak zvanym ministerstvam.

U 2018 roci Dmytra Korčynśkoho v intervju zapytaly, ščo vin dumaje z pryvodu statti na Dramatyci pro ńoho. Tak, ce vže ne buv sajt Jasona na toj moment, ale ce bula ta sama spiľnota z tym že kontentom po suti.

Pro UBK

UBK rozšyfrovujeťśa jak “ukrajinśka bezosibna kuľtura”, tobto subkuľtura ukrajinśkyx korystuvačiv imidžbordiv. I dovhyj čas ja na neji dyvyvśa jak na spiľnotu z prykoľnymy idejamy, tvorčym rujnuvanńam i pereosmyslenńam klasyčnyx sensiv.

Ale pizniše, vže pokynuvšy ramky kontrkuľtury, ja zrozumiv: ce bula častyna dečoho biľšoho. Ukrajinśka mejnstrimna kuľtura do 2014 roku ne lyše ne očoľuvala ukrajinomentaľni naratyvy. Ba biľše, šče j tavruvala ukrajinomentaľnyx ľudej jak marhinaliv, nacionalistiv čy naviť nacystiv.

Tož u peršij polovyni 2010-x rokiv rizni ľudy z riznyx kutočkiv krajiny počaly sami rozumity, ščo jim brakuje ukrajinśkoho seredovyšča. I počaly ščoś z cym robyty. Ce buly zovsim rizni konteksty: vid nacionaľno-patriotyčnyx orhanizacij do nacional-animešnykiv ta avtostopnykiv.

Cikavym tut je te, ščo zazvyčaj kontrkuľtura i spravdi asocijujeťśa z marhinaľnisťu i neproduktyvnymy ruxamy proty lohičnoho sociaľno-produktyvnoho mejnstrimu. V Ukrajini sklalaśa zvorotna sytuacija: oskiľky deržava i masy lyšalyśa v postkoloniaľnomu mifi, navkolopatriotyčna kontrkuľtura 2010-x rokiv očolyla napraćuvanńa ukrajinśkyx sensiv ta instytucij, jaki ne lyše pafosno zvučaly u knyžkax sciborśkyx, a j dozvoľaly zvyčajnym molodym ľuďam žyty žytťa v sučasnosti.

Na pytanńa “Jak žyty ta de znajty ukrajinśke seredovyšče ta svoje misce ukrajinću v Ukrajini?” vidpoviďamy často buly: “Učan”, “PlayUA”, “Bratstvo”, “Micuruki” i tak dali.

Pisľa 2014 roku stalo krašče, i počavśa poviľnyj proces pronyknenńa cyx seredovyšč v oficijnu kuľturu i vytvorenńa sensiv tam, ale bahato de vse tak samo lyšalośa “na paperi” až do vymušenoho masovoho probudženńa 2022 roku.

Pro Oleksija 

Oleksij buv ľudynoju toksyčnoju, ale krasnomovnoju. Počytajte cytaty ta dialohy z nym. Tak uže sklalośa. V tyx umovax, koly sami ukrajinci ne buly smilyvi zaborońaty moskovśku na svojix sajtax, navŕad čy ľudyna, jaka ce zrobyla javno, mohla b buty inšoju.

Joho heniaľna dľa toho času cytata — “Hnaty na moskaliv — ce obovjazok kožnoho Ukrajinća (v sučasnyx istoryčnyx obstavynax), ale robyty ce treba zi smakom i ne duže často, bo ce peretvoŕujeťśa na fars, čoho dopustyty nijak ne možna.” — zberihaje aktuaľnisť i śohodni, xoča “hnaty” peretvorylośa na “bytyśa”, a “zi smakom” peretvorylośa na “z rozumom”. Cytata vkazuje na te, ščo vin rozumiv mežu efektyvnoji nenavysti. I ščo, vidkynuvšy rusńu zi svojeji terytoriji, ukrajinci ne majuť bahato pro neji dumaty, a majuť ity svojim šľaxom.

Zasluha Jasona bula takož v tomu, ščo deś useredyni 2010 roku vin samousunuvśa vid javnoji učasti v spiľnoti i stav odnym z anonimusiv na vlasnomu ž sajti. Ce dozvolylo sformuvaty vidčutťa horyzontaľnoji spiľnoty i na pevnyj čas sformuvalo neobxidnu atmosferu.

Pro te, jak diznalyśa pro smerť Jasona ta jakoju bula perša reakcija

Tam na video načebto skazano vse, ščo ja znaju. Pisľa toho jak sajty Jasona znykly, počatkovyj plan buv zustrityśa z nym i spytaty, ščo stalośa. My pryjšly do pidjizdu za adresoju, zaznačenoju v rejestracijnyx danyx sajtiv, počekaly, poky xtoś iz meškanciv vidčynyť kodovyj zamok i zajšly v pidjizd. Potim postukaly v kvartyru, ale ničoho ne bulo. Zhodom miscevi skazaly, ščo stalośa i de šukaty mohylu.

Reakcija bula spivčutlyvoju, ale ne syľno trahičnoju. Jason ne buv duševnoju ľudynoju, i meni nevidomo, aby vin z kymoś formuvav družni zvjazky. U biľšosti učasnykiv spiľnoty z nym buly maksymum parasociaľni zvjazky. Ja točno znaju, ščo odyn jizdyv kvity klasty na mohylu.

Na Kropyvači my baner povisyly, foto jakoho je na Dramatyci. V Kyjivśkomu Micuruki ja tež rozpoviv pro te, xto i ščo i jak ce stosujeťśa ukrajinśkoji spiľnoty. Ale masovoji reakciji na ce ne bulo.

Pro internet pisľa smerti Jasona

Na ščasťa, ce ne stalo čymoś trahičnym. Značnoju miroju tomu, ščo sajty buly popuľarni, i jix znimky v dostatku je na veb arxivi. Bez ćoho by, zvisno, bulo duže trahično.

Učan na toj moment uže ne buv flahmanom ukrajinśkyx imidžbordiv. Nym buv Kropyvač, jakyj uspadkuvav tradyciji UBK čerez Sič. Vidpovidno, ce bula ne opozycija, a peremiščenńa i evoľucija centru sensiv. Jasona šanuvaly i šanujuť na ukrajinśkyx imidžbordax dosi.

Dramatyku vidtvoryly sylamy korystuvačiv Kropyvača. Ce naviť pišlo jij na korysť z dvox pryčyn.

Po-perše, bahato materialiv buly zastarili. Perenesenńa stalo pryvodom jix onovyty.
Po-druhe, sam fakt vidtvorenńa Dramatyky pokazav, ščo ce ne prosto sajt, a ideja. Joho možna porivńaty z vidbudovoju Staroho Mista u Varšavi pisľa Druhoji svitovoji vijny. Proces i namir je ne menš značušči za rezuľtat.

Naviť śohodni ce vse šče unikaľna kolekcija unikaľnyx istorij. I vona prodovžuje zrostaty. Xoča xotilośa b, aby ukrajinci rozumily, čomu varto prydiľaty takym instytucijam biľšu uvahu.

V kožnomu razi, ce dobre, ščo v UBK sklalaśa tradycija hlybokoji istoryčnosti ta opraćuvanńa sensiv, a ne stvorenńa “novoho i ni z čym ne povjazanoho projektu sebe najkraščyx” kožnyx paru rokiv. Ce dozvoľaje nakopyčuvaty skladnisť, jaka obertajeťśa sociaľnoju evoľucijeju.

Maksym Udynśkyj

Xudožnyk komiksiv, administrator Encyklopediji Dramatyky

Ja osobysto ne znav Jasona, xoča na starij Jasonivśkij Dramatyci, moji perši sproby ščoś dopysuvaty buly v 2011-mu roci. Vin buv abstraktnym adminom z banxammerom, a ja — prosto dopysuvačem Dramatyky jakyj staravśa ćoho unykaty.

Ne budu brexaty: na toj moment ja bahato pysav na rosijśkomu Lurkomorji. Bo Vikipedija — ce bulo zanadto nudno i formalizovano, a oś encyklopedija z memamy ta maťukamy — ce vže inša sprava. Ja hadky ne mav todi, ščo isnuje Ukrajinśka Dramatyka. I oś raptom v 2011-mu na Lurk pryjšov Kurka Aľamb i počav ahituvaty ukrajinśkyx dopysuvačiv (a na Lurci jix todi bulo vdostaľ) pryjednatyśa do rozvytku Jasonovoho resursu i zavitaty na Učan. Ne znaju skiľkox ľudej vin zmih todi pereťahnuty na svoju storonu, ale ja stav “žertvoju propahandy” i pišov na Učan i Dramatyku.

Oś tak ot mene zaintryhuvav sam fakt isnuvanńa ukrajinśkomovnoho resursu podibnoho Lurku — todi mene cikavylo prosto napysanńa viki-podibnyx statej na temy jaki mene cikavyly. I dľa mene bulo vidkrytťam, ščo isnuje ukrajinśkomovna imidžborda Učan i tam stvoŕujuť vlasni memy, ne kopipaščeni z rosijśkyx resursiv. I ja prosto počav oberežno perekladaty i perenosyty svoji statti na Dramatyku, jaki kolyś napysav dľa Lurky.

Takym buv peršyj vplyv Jasonovoji ukrajinizaciji na mene. Ce, čomuś, bulo zaxoplyvo — nače vidkryv dľa sebe novyj plast nevidomoji kontr-kuľtury. Ce buv jakyjś ščyryj junaćkyj entuziazm, koly ty znaxodyš neočikuvano ščoś nove i xočeš buty častynoju ćoho. Nahaduju — 2011 rik, a ja — narodyvśa i vyris na Donbasi, de ukrajinśkomovnu internet-kuľturu jakščo i huhlyly, to tiľky v krajnix vypadkax.

Meni zapamjatalośa, ščo bezosibni jakoś styxijno zibraly po šmatkam usiľaki kumedni i ironični cytaty Jasona z imidžbord, bo vin ľubyv srači, j oformyly ce jak okremu statťu pid nazvoju cytaty Jasona. Jiji naviť zaraz možna znajty i pročytaty. I, ščo cikavo: ća statťa zjavylaśa zadovho do joho smerti, šče na starij Dramatyci. Pevno, bezosibni intujityvno vidčuvaly, ščo pro ću ľudynu treba zberehty biľše.

Ja vvažaju, ščo istorija Ľošy – ce jakraz toj vypadok v kuľturi, koly vid dij, napolehlyvosti i entuziazmu odnijeji ľudyny krytyčno bahato ščo zaležalo. Sytuacija z ukrajinśkomovnoju internet-kuľturoju — vy ž znajete jaka bula. Vin dijav, skoriše za vse, intujityvno — u ńoho ne bulo jakojiś skladnoji stratehičnoji prohramy po rozbudovi ukrajinśkyx internet-resursiv. Vin prosto vźav i zrobyv ščo jomu xotilośa — stvoryv kutočok ukrajinśkomovnoho komjuniti, bo vidčuvav ščo tak bude korysno i prosto bažav vyrostyty ukrajinśku internet-spiľnotu bez formaľnostej i bez postijnoho vplyvu rosijśkomovnoho seredovyšča.

I poščastylo, ščo v krytyčnyj moment smerti Jasona časy vže buly ne ti , ščo v 2009-mu roci j znajšlyśa ľudy, jaki zberehly xoča b častynu joho idej i takož zafiksuvaly pamjať pro ńoho.

Leś Jakovyšyn

Holovnyj redaktor Ziročky*, zasnovnyk Viki vtračenyx media

Ja pamjataju svoje nevdovolenńa, koly vypadkovoho dńa v 2016 roci ja ne zmih zajty pošaryty po Encyklopediji Dramatyci. Todi ja šče ne znav, ščo same trapylośa, ale vidčuvav, ščo ce ne sprosta.

Na vidminu vid inšyx avtoriv cijeji stati, ja naležu do generacjii zumeriv — ščo neabyjak vidbylośa v tomu, jak ja vzajemodijav iz platformamy Jasona.

Ja dosi pamjataju, jak v ±2012 roci ja drukuvav na domašńomu prynteri (!) statti z Lurkmore ta Dramatyky j namahavśa prosvityty svojix druziv na temu memiv riznyx krajin. Do toho času ja vže znav pro isnuvanńa imidžbord — peršoju bordoju v mojemu žytti, zdajeťśa, buv rosijśkyj Øchan (ja buv tym samym škoľarem) — ta isnuvanńa ukrajinśkoji Enycklopediji Dramatyky nadyxalo ta tišylo mene duže po-osoblyvomu.

Ukrajinśkomovnyj internet zdavavśa todi čymoś nejmovirnym meni, “digital native”-u z centraľnoji Ukrajiny, — nejmovirnym u vsix značenńax ćoho slova. Todi my žyly v maksymaľno zrosijščenomu konteksti, j ostrivci ukrajinśkoho v interneti zdavalyśa nebačenymy prostoramy svobody, ščyrosti ta samovyraženńa; vesty projekt ukrajinśkoju todi značylo, ščo tobi vseodno na konjunkturu, na komercijnyj uspix i, v pryncypi, na dumku inšyx.

Dramatyka ta Učan, v ćomu konteksti, buly najbiľš ektrymaľnymy prykladamy cijeji svobody, i ja ne znaju, čy buv by ja tijeju ž ľudynoju, ne diznavšyś pro projekty Jasona v formatyvni roky. Osobysto ja joho nikoly ne znav — i ne mih znaty — to ž dľa mene vin zavždy buv radše napiv mityčnoju fihuroju z eposiv, aniž buď-kym inšym. Ta cej obraz zavždy bude kudy važlyvišym vid reaľnosti. Mene vin zavždy nadyxav na te, ščoby tvoryty ta nikoly ne sumnivatyśa, ščo samobutnij ukrajinśkyj kontent maje buty samodostatnim v svojij ukrajinśkosti — i todi v ńoho ne bude pryčyn počuvatyśa menšovartisno ani ščodo rosijśkomovnoho, ani ščodo anhlijśkoho, ani ščodo buď-jakoho inšoho kuľturnoho produktu.