8 žovtńa 1987 roku v Budynku kuľtury budiveľnykiv, ščo na vul. Stefanyka u Ľvovi, vidbulyśa perši ustanovči zbory Dyskusijno-polityčnoho klubu mista.

Na zbory pid provodom studenta 2 kursu mexaniko-mašynobudivnoho fakuľtetu Ľvivśkoji politexniky (todi — LPI) Jevhena Patrakejeva pryjšlo 11 ľudej — perevažno studenty ta molodi včyteli.

Ta popry skromnisť ćoho zaxodu, perši zbory Miśkoho Dyskusijno-Polityčnoho Klubu vyklykaly u miscevoho Upravlinńa KDB URSR neabyjake zanepokojenńa. Adže vperše z 23 veresńa 1939 roku, koly pisľa vvedenńa raďanśkyx vijśk do Poľšči samorozpustylaśa Ukrajinśka Social-Demokratyčna Partija, u Ľvovi zjavyvśa klub z vidkrytymy social-demokratyčnymy sympatijamy.

Ľviv u peršyx social-demokratyčnyx orhanizacijax SRSR

Jevhen Patrakejev (18.05.1967–12.03.2007)

Social-demokratyčna orijentacija orhanizatora Dyskusijno-polityčnoho klubu ne stala dľa raďanśkyx specslužb novynoju; pro ce možna diznatyśa z osoblyvo važlyvoho dľa našoji istoriji dokumenta — “Povidomlenńa Upravlinńa KDB URSR po Ľvivśkij oblasti do Ľvivśkoho obkomu KPU pro nehatyvnu dijaľnisť lidera novostvorenoho Dyskusijno-polityčnoho klubu Patrakejeva” vid 21 žovtńa 1987 roku.

U 1987 roci upravlinńa KDB povidomľalo, ščo 20-ričnyj Patrakejev zajavyv pro sebe jak pro polityčnoho dijača šče pid čas proxodženńa služby v armiji. Todi vin pryvernuv do sebe uvahu vystupom proty monopoliji VLKSM na molodižnyj rux ta propozycijeju stvoryty merežu nezaležnyx (nasampered — vid partijnoho vplyvu) molodižnyx orhanizacij u krajini.

Na peršyj pohľad, taki opiniji cilkom uzhodžuvalyśa z prohološenym Heneraľnym Sekretarem CK KPRS Horbačovym kursom polityky t.zv. “hlasnosti”. Odnak, naviť u časy poslablenńa cenzury v Moskvi čy Leninhradi, kontroľovana “partijnym cementom” Ukrajina zalyšalaśa terytorijeju pidvyščenoji nebezpeky dľa aktyvistiv buď-jakoho napŕamku. Z ohľadu na ce, ukrajinćam často dovodylośa spivpraćuvaty nasampered z  rosijśkymy opozycioneramy — u mežax “neformaľnyx” ruxiv.

Cym i zajńavśa Patrakejev, ščojno povernuvšyś z armiji.

U travni 1987 roku Patrakejev ta šče deśatero ukrajinciv iz riznyx mist (napryklad, z Kyjeva ta Mykolajeva) nalahodyly zvjazok z orhanizatoramy Zaočnoho sociaľno-polityčnoho klubu. Ce buv samoorhanizovanyj klub za lystuvanńam, ščo vynyk z iniciatyvy molodoho orenburźkoho socialista Oleksandra Suxaŕeva — joho lyst do “Komsomoľśkoji pravdy” u 1986 roci dav poštovx do stvorenńa orhanizaciji.

Tak, vyklavšy svoju točku zoru na perspektyvy rozvytku raďanśkoji ekonomiky, Suxaŕev otrymav bahato lystiv u vidpoviď — i rozdav jix druźam, ščoby ti zvjazalyśa z avtoramy cyx lystiv. Z ćoho počalośa intensyvne lystuvanńa pro teoretyčni zasady socializmu, reaľnyj stan suspiľstva ta ekonomiky v SRSR toščo. Zhodom bulo vyrišeno sklykaty teoretyčnu konferenciju v Moskvi, ščo vidbulaśa 1–3 travńa 1987 roku, zvistka pro jaku j śahnula Ukrajiny.

Vže nezabarom, 23–26 serpńa 1987 roku, u Tahanrozi bulo sklykano druhu konferenciju. Todi ZSPK zminyv nazvu na Vsesojuznyj sociaľno-polityčnyj klub — a takož tam čy ne vperše obhovoŕuvalaś možlyvisť stvorenńa nezaležnoji socialistyčnoji partiji.
Ta proces zirvavśa: xoča formaľno vsi učasnyky konferenciji buly pryxyľnykamy reformy raďanśkoho ustroju, pid čas zaxodu vyokremylyśa dva čitki kryla orhanizaciji — umovno “marksystśko-leninśke”, kotre prahnulo reform vseredyni konstytucijnyx realij SRSR, ta social-demokratyčne, kotre zaperečuvalo možlyvisť prodovženńa raďanśkoji systemy. Jadro social-demokrativ sklaly leninhradci — i, jak predstavnyk Ľvova, do nyx dolučyvśa Patrakejev.

Pid čas konferenciji vin brav učasť v obhovorenni ta opraćuvanni prohramnyx dokumentiv frakciji, zokrema “Zvernenńa s.-d. frakciji VSPK”. Ba biľše, same v Tahanrozi vidbuvśa odyn iz peršyx publičnyx vystupiv molodoho ľvivśkoho social-demokrata. Pid čas ńoho Patrakejev zaproponuvav projekt statutu ľvivśkoji hrupy, ščo peredbačav stvorenńa molodižnoji partiji v krajini, a takož rozpoviv pro svoju robotu z objednanńa vsix molodižnyx ruxiv Ľvova dľa boroťby z bjurokratyzmom partijnyx orhaniv ta miscevoji vlady.

Naprykinci 1987 roku rozkol VSPK stav oficijnym: pisľa pryjednanńa do ńoho liberaľnoho seminaru Valeriji Novodvorśkoji “Demokratija i humanizm” ortodoksaľni raďanśki učasnyky vykľučyly z klubu vsix liberaliv ta social-demokrativ. Sered vykľučenyx opynyvśa j Patrakejev. Ta zanepad VSPK j rozpusk joho social-demokratyčnoji frakciji ne staly na zavadi stvorenńu j rozvytku mereži social-demokratyčnyx orhanizacij v SRSR. Peršoju z nyx stala social-demokratyčna frakcija “Demokratyčnoho sojuzu”, utvorenoho učasnykamy seminaru Novodvorśkoji.

“Klumba”. Sojuz Demokratyčnyx Socialistiv. Stvorenńa Social-Demokratyčnoji Orhanizaciji

Počynajučy z žovtńa 1987 roku, oficijno — pid ehidoju Ľvivśkoho miśkkomu komsomolu — rozpočav svoju robotu Miśkyj dyskusijno-polityčnyj klub.

Oficijnyj status ta pevna pomirkovanisť dyskusij dozvolyly jomu staty, po suti, peršoju lehaľnoju polityčno orijentovanoju orhanizacijeju v Ukrajini.

Obhovoŕujučy dijaľnisť klubu, v intervju Ziročci* u berezni 2025 roku, žurnalist, hromadśkyj dijač, istoryk ta perekladač Andrij Pavlyšyn zhaduvav:

“My znaxodyly materialy i namahalyśa ne zajmatyśa antyraďanščynoju, bo my rozumily, ščo nas jakoś kontroľujuť i možuť lehko rozsadyty, jakščo my počnemo naxabnity i lizty… V tomu klubi my poznajomylyśa z kiľkoma cikavymy ľuďmy. Buly miśki dyvaky, zvyčajno, buly jakiś nezrozumili mutni typy… Razom z Patrakejevym, ja i šče dejaki kolehy (ja vže naviť dokladno ne pamjataju vsix prizvyšč) stvoryly takyj social-demokratyčnyj hurtok. Nam podobalaś jevropejśka social-demokratija, my jiji vyvčaly tam i namahalyśa stvoryty jadro jakojiś aľternatyvnoji partiji. My mrijaly pro te, ščob stvoryty aľternatyvnu komunistyčnij partiji strukturu. Buly idealistamy bez resursiv.”

Podibna dijaľnisť u ti časy ne mohla ne pryvernuty uvahy KDB.

Šče v povidomlenni vid 21 žovtńa 1987 roku načaľnyk Upravlinńa KDB URSR u Ľvivśkij oblasti heneral Stanislav Malyk zaproponuvav Ľvivśkomu obkomu KPU nastupne:

“Z ohľadu na te, ščo dyskusijno-polityčnyj klub, stvorenyj pry MK LKSMU, vykorystovujeťśa Patrakejevym jak prykrytťa dľa nehatyvnoji dijaľnosti, na našu dumku, dociľno aktyvniše vykorystovuvaty možlyvosti komsomolu, vkľučyty do orhkomitetu klubu dosvidčenyx propahandystiv dľa arhumentovanoji krytyky provokacijnyx i pidbuŕuvaľnyx vystupiv joho “lidera” ta nadanńa zaznačenomu klubu patriotyčnoji, čitkoji idejno-polityčnoji spŕamovanosti.”

Sumniviv žodnyx — do klubu dolučylyśa pracivnyky KDB. Ce stalo očevydnym pid čas najbiľšoho — i ostanńoho — zasidanńa klubu. Todi na zasidanńa pryjšla nyzka vidomyx dysydentiv: Vjačeslav Čornovil, Ihor ta Iryna Kalynci, Bohdan Horyń. Jak zhaduvav Andrij Pavlyšyn:

“Tema [zustriči — prym. red.] bula taka dovoli steryľna. A vony raptom pidńalyśa v zali i počaly pidnimatyśa odyn za druhym, ti stari dysydenty, i lamaty nam veś scenarij povnisťu. Značyť, jakiś prohološuvaty spiči nacionalistyčnoho xarakteru, kažučy vidverto. I značyť, Jevhen, jakyj buv vedučym toho vśoho, buv duže rozdratovanyj, vin jix obryvav, bo ce bula javna nebezpeka, bo zrozumilo bulo, ščo za cym vsim stežať. I prosto pisľa ćoho zasidanńa klub zakryly i nam zaboronyly provodyty zasidanńa. A mene, vlasne, pisľa ćoho vyklykaly v rajkom komsomolu, i čekist počav utočńuvaty, ščo ž maly vony na uvazi ci učasnyky zboriv, vyhološujučy otaki, otaki i otaki dumky, jaki buly, nu, javno antyraďanśkymy, tobto mistyly sklad zločynu, jak na toj čas, i za ce teoretyčno možna bulo b posadyty. Nixto vže za ce ne sadyv, ale zrozumilo, ščo v ćomu poľahala dľa nas zahroza.” 

Otže, dyskusijnyj klub bulo rozpuščeno. Ta zupynyty ideju ne vdalośa.

Šče do zakrytťa klubu, nezaležno vid ńoho, u Ľvovi počav buv rosty interes do social-demokratiji. V intervju Ziročci* pro toj čas žurnalist, hromadśkyj i polityčnyj dijač Dmytro Reďko zhaduvav:

“…todi počala rozpovśudžuvatyśa neformaľna presa. Odna z najperšyx hazet neformaľnyx, ce bula hazeta tak zvanoho “Demokratyčnoho sojuzu”, jakyj očoľuvala Valerija Novodvorśka… Ce pryxodyla bula rozsylka z Moskvy. Ce pryxodylo v konvertax prosto na poštu. I tam deś v jakijś z hazet bula zhadka pro te, ščo, značyť, isnuje social-demokratyčnyj rux. Vin počav vidnovľuvatyśa v Ukrajini. My z mojimy tovaryšamy i z druźamy jakoś zibralyśa. Ce buv pryblyzno kineć 88-ho, napevno, počatok 89 roku. Todi [v Ukrajini — prym. red.] tiľky-tiľky počaly hovoryty pro tak zvanu perebudovu. I my buly molodi, ščoś, ščoś xotily zrobyty i prosto bula taka besida i vyrišyly, ščo varto b stvoryty jakuś orhanizaciju. Todi vzahali buď-jaki orhanizacijni pytanńa, vony počynalyśa z toho jak my sebe nazvemo — ce čomuś vvažalośa najholovnišym. Oś, nas bulo, ja ne pamjataju, čy troje, čy četvero ľudej.

Vrešti my vyrišyly, ščo my budemo “Sojuzom demokratyčnyx socialistiv”. I, značyť, tak vyjšlo, ščo ja sam sobi,  doručyv napysaty ščoś na kštalt lystivky-deklaraciji namiriv. Ja vže ne pamjataju, v koho ja znajšov drukarśku mašynku. Todi ce bula problema… Ja vydrukuvav deś, napevno, lystivok nu dvadćať, može trydćať, ščoś takoho. I pišov jix prosto vvečeri rozklejuvaty po mistu. Oś, v tomu čysli, na budynku Ľvivśkoho oblasnoho upravlinńa KDB…

Duže bahato ľudej todi zbyralyśa u centri Ľvova. Ce bula tak zvana “klumba”, de zaraz tam stojiť pamjatnyk Ševčenku. I potim, jakymoś čynom, v jakyxoś tam zahaľnyx rozmovax, ja vznav, ščo u Ľvovi vže isnuje social-demokratyčna orhanizacija.” 

Tijeju orhanizacijeju vyjavylośa seredovyšče kolyšnix členiv Miśkoho Dyskusijno-Polityčnoho Klubu. Sojuz Demokratyčnyx Socialistiv, za slovamy Dmytra Reďka, “pomer, ne narodyvšyś”, i vin dolučyvśa do novoji Ľvivśkoji Social-Demokratyčnoji Orhanizaciji.

Ščo robylo Ľvivśku SDO osoblyvoju? Nasampered te, ščo vona mala svij drukovanyj orhan — samvydavnyj žurnal “Reformy”, peršyj vypusk jakoho pobačyv svit u veresni 1989 roku.

“Reformy” drukuvaly u Viľńusi j vezly zvidty do Ľvova ŕukzakamy, vsiľakym sposobom unykajučy kontroľu KDB. Jak zhaduvav Andrij Pavlyšyn, “[kurjery] vyxodyly deś tam za kiľka zupynok do ľvivśkoho vokzalu, deś tam dobyralyśa jakymyś elektryčkamy, avtobusamy, velosypedamy po lisovyx dorohax. Nu, koroče, xto ščo prydumav, to tak i bulo.”

Same na storinkax “Reform” Ľvivśka Social-Demokratyčna Orhanizacija vperše opryľudnyla svoju deklaraciju namiriv; ta zjavylaśa orhanizacija deščo raniše. Koly časopys počav prodavatyśa na “klumbi” u veresni, to šče v lypni 1989 roku, na zustriči v Tallinni, Ľvivśka SDO stala kolektyvnym členom Social-Demokratyčnoji Asociaciji — mižrespublikanśkoho objednanńa social-demokratyčnyx orhanizacij.

Možlyvo same zvjazky čerez SDA dopomohly ľvivśkym social-demokratam u navjazuvanni kontaktu z drukarńamy ta inšymy social-demokratyčnymy orhanizacijamy. Prodajučy miśačnyk “Reformy” po 1 karbovanću na “klumbi”, Ľvivśka SDO zmohla pokryvaty rizni orhanizacijni potreby — j dozvolyla aktyvistam podorožuvaty na zustriči z inšymy social-demokratamy Ukrajiny ta Sojuzu RSR. Ponad te, nevdovzi pisľa uspixu “Reform”, LSDO na počatku 1990 roku počala vydavaty šče j ščotyžnevu hazetu — “Aľternatyvu”.

Perša špaľta hazety “Aľternatyva” (№1, 1990)

Pidhotovka do stvorenńa vseukrajinśkoji partiji. Vnesok ľvivjan

Na počatku 1990 roku mereža social-demokratyčnyx orhanizacij oxopyla majže vśu Ukrajinu.

Okrim Ľvova, potužni seredovyšča social-demokrativ isnuvaly v inšyx mistax. U Pavlohradi, do prykladu, isnuvala Social-Demokratyčna hrupa Zaxidnoho Donbasu. Na osnovi rajonnoji orhanizaciji Narodnoho Ruxu v Zaliznyčnomu rajoni Kyjeva postala social-demokratyčna orhanizacija stolyci. Inši social-demokratyčni oseredky buly pomitnymy v Xarkovi, Černihovi, Čerkasax. Biľšisť cyx orhanizacij buly členamy vsesojuznoji SDA.

Nazrivala potreba stvoŕuvaty vseukrajinśku social-demokratyčnu partiju.

“Osnovnym našym motyvom bulo vyperedyty Kravčuka. Ot prosto my formuľuvaly ce zavdanńa, jak vyperedyty Kravčuka, ne daty komuńaćkij svoloti skorystatyśa social-demokratyčnoju idejeju, lejblom i vsimy takymy rečamy, i značyť, stvoryty partiju.” — zhaduvav Andrij Pavlyšyn.

I spravdi: dosvid demonstruvav oxočisť kolyšnix komunistiv posluhovuvatyśa imenem social-demokratiji. Same na social-demokratyčni/demokratyčno-socialistyčni partiji perejmenovuvalyśa pravľači partiji kolyšnix krajin-satelitiv SRSR.

Ponad te, na počatku 1990 roku zahravaty z social-demokratyčnoju rytorykoju počaly j u Horbačova, kotryj dozvolyv vidkryty u Moskvi predstavnyctvo nimećkoho Fondu im. Fridrixa Eberta ta flirtuvav z idejeju “humannoho demokratyčnoho socializmu” v projektax prohramnoji platformy KPRS.

V umovax absoľutnoho intelektuaľnoho holodu vidbuvalyśa rozrobky prohramnyx materialiv majbutńoji partiji. Jak zhaduvav Dmytro Reďko, “ce bulo majže anekdotyčno: tomu ščo, skažimo, do nas jakiś zaxidni materialy i zaxidni dokumenty, jaki stosuvalyśa rozvytku social-demokratiji, majže ne doxodyly. A te, ščo doxodylo, vono doxodylo jakymyś nevelyčkymy klaptykamy. Tobto, skažimo, buly ľudy, jaki tam pročytaly dokumenty deklaraciji Socialistyčnoho Internacionalu počatku pjatdeśatyx rokiv — vony, vony bazuvalyśa na ćomu. Buly ľudy, jakym vže bulo vidomo, ščo isnuvala tak zvana Stokhoľmśka deklaracija Socialistyčnoho Internacionalu, jaka pereosmyslyla duže bahato rečej v social-demokratyčnij i socialistyčnij ideolohiji.”

Andrij Pavlyšyn zhaduvav pro ce tak:

“My ne znaly žodnoho dijača čy dijačky dovojennoji social-demokratiji . My ne buly znajomi z žodnymy ruxamy Zaxidnoho typu. My ne buly znajomi naviť z zaxidnymy sučasnymy social-demokratamy: nimećkymy, francuźkymy. Nu, ot poznajomylyś z poľakamy, kiľka raziv, tam, jizdyly v Poľšču, spilkuvalyśa z jakymyś povjazanymy z PPS orhanizacijamy. I, značyť, ja ne jizdyv, ale kolehy spilkuvalyśa z rosijanamy, jaki praćuvaly v ćomu napŕamku. My buly duže obmeženi i v resursax, i možlyvosťax, i vyjizdax. Nixto nas ne pidtrymuvav. Pokladatyś možna bulo tiľky na samyx sebe.”

Ta vse ž, naviť v tyx obmeženyx umovax, social-demokraty zmohly krystalizuvaty ideju v pevnu deklaraciju pryncypiv — i trapylośa ce, ne v ostanńu čerhu, čerez ti obmeženni kontakty zi svitom. Tak, na odnij z zustričej SDA v Tallinni, ľvivśki social-demokraty zmohly poznajomytyśa z Janom-Juzefom Lipśkym, očiľnykom vidrodženoji PPS.

“Potribno balansuvaty nacionaľne ta sociaľne” — nahološuvav toj, zhaduvav Andrij Pavlyšyn. I ukrajinśki social-demokraty počuly. Daleko ne zbih, ščo same social-demokraty staly peršoju v Ukrajini oficijnoju polityčnoju partijeju, kotra vidkryto vystupyla za deržavnu nezaležnisť Ukrajiny.

Prymat viľnoji ľudyny v viľnij krajini — cej pryncyp je, mabuť, tym najvažlyvišym, ščo zakripyly v ukrajinśkij social-demokratyčnij tradyciji ľvivjany. Ne dyvno, ščo koly zhodom ľvivśki esdeky otrymaly dostup do dovojennyx trudiv ľvivśkyx social-demokrativ, hotujučyś do vystupu na vseukrajinśkomu ustanovčomu zjizdi, vony zustrily v poperednykiv podibnu svojij dumku: vse ž, ideja svobody Ukrajiny jak peredumovy svobody ukrajinśkoji ľudyny bula naskriznoju dľa halyćkoji tradyciji šče vid radykaliv kinća XIX stolitťa.

25–27 travńa 1990 roku, koly v uročystij zali Kyjivśkoji politexniky (todi — KPI) vidbuvśa vseukrajinśkyj zjizd social-demokrativ, Andrij Pavlyšyn začytav na ńomu promovu. U nij išlośa, ščo ukrajinśki social-demokraty v Ukrajini je spadkojemćamy same tradyciji Starosoľśkoho, Franka ta Petľury — i tomu kľučovym zavdanńam social-demokrativ bulo zdobutťa nezaležnoji ukrajinśkoji deržavy, nezaležnoji vid Raďanśkoho Sojuzu.

Tož ne dyvľačyś na znyščenńa staroho pokolinńa social-demokrativ ta, vidpovidno, brak bezumovnoji nastupnosti, seredovyšče ľvivśkyx esdekiv — Patrakejev, Pavlyšyn, Reďko ta inši — možlyvo ne orhanizacijno, ale duxovno možna vvažaty prodovženńam tijeji samoji halyćkoji social-demokratiji.

Zjizd social-demokrativ u travni 1990 roku, vtim, ne dav očikuvanoho. Stvoryty jedynu partiju ne vdalośa. “Prave” krylo (“modernisty”), kotre prahnulo buduvaty nezaležnyćku partiju na idejnij meži social-demokratiji ta social-liberalizmu, stvorylo Social-Demokratyčnu Partiju Ukrajiny. “Live” krylo (“tradycionalisty”), kotre objednuvalo pryxyľnykiv zbereženńa Sojuzu RSR ta bulo idejno blyžčym do marksyzmu, sformuvalo Objednanu Social-Demokratyčnu Partiju Ukrajiny. Poza nymy speršu zalyšyvśa “centr”, na čoli z Jevhenom Patrakejevym, kotryj speršu rozraxovuvav na podolanńa rozkolu v seredovyšči esdekiv, ale pizniše dolučyvśa do SDPU.

Bahaťox učasnykiv podij u Ľvovi doľa vidvernula v 1990-x rr. vid bezposeredńoji roboty v social-demokratyčnomu rusi; čyslenni finansovi kryzy ne dozvoľaly jim pojednaty osobyste žytťa z žytťam partijnym.

SDPU, kotra tryvalyj čas bula skladovoju Narodnoho Ruxu, vse ž, zreštoju, objednalaśa z OSDPU vže v nezaležnij Ukrajini, perežyla dekiľka rozkoliv ta objednań j, pid vplyvom kučmistśkoji systemy dehraduvala v partiju, vidomu pid nazvoju SDPU(o). Do toho času jiji pokynuly vsi aktyvni social-demokraty Ľvova.

Ta ne dyvľačyś na zanepad tijeji orhanizaciji, social-demokratyčna ideja v Ukrajini śohodni žyve — i žyve vona, zokrema, zavďaky potuham kiľkanadćaty molodyx idealistiv, kotri, na “klumbi” u Ľvovi, prodavaly svoji hazety, bo viryly v Ukrajinu, kotra bude viľna ta solidarna.