Bahato ukrajinciv, zhadujučy Jevhena Marčuka, pamjatajuť joho śohodni jak peršoho v istoriji očiľnyka Služby Bezpeky Ukrajiny čy sekretaŕa RNBO časiv konfliktu navkolo Tuzly na počatku 2000-x. Pro joho roľ na cyx posadax skazano bahato – ta ce zatuľaje soboju istoriju Marčuka-polityka.

Jevhena Marčuka možna spravedlyvo vpysaty do ŕadu najvažlyvišyx polityčnyx fihur periodu dovhyx 1990-x. U 1995, v nadzvyčajno važkyj čas dľa molodoji deržavy, vin očolyv Kabinet ministriv – i vže za rik buv zviľnenyj Prezydentom, z pryčyny “formuvanńa vlasnoho polityčnoho imidžu”. Eksperty todi proročyly jomu majbutńe prezydentstvo – ta za try roky, koly vin sprobuvav pozmahatyśa za peršisť u vyborax, na ńoho čekalo fiasko.

Čomu Jevhen Marčuk prohrav u 1999? Dľa ćoho je nyzka pryčyn: nemožlyvisť anty-kučmivśkoji opozyciji domovytyśa ščodo jedynoho kandydatu, masovi faľsyfikaciji, kampaniji zaľakuvanńa ta areštiv rehionaľnyx polityčnyx menedžeriv toščo. Jak rezuľtat – 8,13% u peršomu turi. Miž Marčukom ta Symonenkom, ščo vyjde v druhyj tur proty Kučmy – riznyća v majže try razy.

Zdobutok pidtrymky ponad 2 mln ukrajinśkyx vyborciv u 1999, a razom – kampanija, ščo ćomu pereduvala, majuť, tak čy inakše, dľa ukrajinśkoji centrolivyci osoblyve značenńa. Adže Jevhen Marčuk brav učasť u prezydentśkyx perehonax same jak social-demokratyčnyj kandydat – j do śohodni vin zalyšajeťśa najuspišnišym predstavnykom ukrajinśkyx livocentrystiv na vyborax očiľnyka deržavy.

Joho kandydaturu pidtrymala todi šyroke kolo politykiv ta hromadśkyx dijačiv: kolyšni dysydenty, jak ot Jurij Badźo, liderka nacionalistiv Slava Stećko čy Levko Lukjanenko, spivak Mykola Mozhovyj ta lider šaxtarśkoho ruxu Donbasu Myxajlo Krylov. Ščo dozvolylo Marčukovi pobuduvaty todi taku koaliciju? Vidpoviď, hadaju, treba šukaty v dvox misćax: u polityčnij biohrafiji samoho Marčuka ta joho prohrami.

“Marčuk – ne livyj i ne pravyj; vin prosto pravyj.”

Karjernyj oficer KDB URSR može, na peršyj pohľad, zdatyśa ne najbiľš orhaničnoju polityčnoju fihuroju dľa objednanńa navkolo sebe bahatohrannoho prohresyvnoho polityčnoho ruxu. Odnak same v korydorax Pjatoho upravlinńa, zi sliv bahaťox sposterihačiv, rozpočalośa rozčaruvanńa Marčuka v raďanśkij systemi ta komunistyčnij ideji vzahali.

Biľšisť džerel pro službu Marčuka v KDB zaperečujuť joho učasť u buď-jakyx represijax proty kuľturnyx dijačiv; navpaky, na špaľtax hazet možna znajty vystupy kolyšnix zasudženyx totalitarnym režymom na temu protekciji Marčukom represovanyx proty neobgruntovanyx zvynuvačeń. Čy ne ščaslyve spivpadinńa, ščo same Marčukovi zhodom bulo dovireno spravu rozsekrečenńa arxiviv? U 1980-x vin stav vidpovidaľnym za indyviduaľni reabilitaciji tyśač represovanyx, odnym z peršyx diznavšyś pro hučni sfabrykovani spravy –procesu SVU, spravy “boroťbystiv” ta bahaťox inšyx.

U cej period formujeťśa sympatija Marčuka do livyx antyraďanśkyx tečij. Jak pryhaduvav heneral-lejtenant Oleksandr Xrystenko – kolyšnij pidlehlyj Marčuka v upravlinni KDB URSR Poltavśkoji oblasti, z dovirenymy osobamy načaľnyk neodnorazovo dilyvśa dokumentamy pro try ideolohični tečiji: jevrokomunizm, livyj sionizm ta ukrajinśkyj nacional-komunizm 1920– 30-x rr.

Čy mirkuvav Marčuk pro te, jakym šľaxom mohla by pity ukrajinśka livyća, ne buď vona poborena j zadušena rosijśkymy biľšovykamy? Čy usvidomyv vin vže todi važlyvisť demokratiji dľa rozvytku ta dobrobutu? Ja ne beruśa stverdžuvaty točno – odnak joho pryxyľnisť do demokratyzaciji suspiľstva točno ne bula sekretom. U 1990 Marčuk peremih na peršyx svojix vyborax, stavšy deputatom Poltavśkoji oblasnoji rady, de, jak kažuť, miscevyj aktyv Demokratyčnoji platformy voliv bačyty joho holovoju obkomu. Ta ne sklalośa, j toho ž 1990 Marčuk perebravśa do Kyjeva.

Peremohu na Poltavščyni vdalośa povtoryty u 1994: Premjer-ministr, Marčuk balotuvavśa todi v narodni deputaty (ščo bulo dozvoleno zakonom) – j na dovyborax u Myrhorodi zdobuv majže 90% holosiv.
U Verxovnij Radi vin dolučyvśa do frakciji hrupy “Sociaľno-rynkovyj vybir”, <em>de facto</em> očolenoji miľjonerom z Donećka, politykom Liberaľnoji partiji, Jevhenom Ščerbanem.

Ća hrupa z 25 deputativ vystupala, zhidno svojeji nazvy, za pojednanńa rynkovyx reform z sociaľnym zaxystom hromaďan – za ideju rozbudovy na rujinax komunizmu ukrajinśkoji modeli sociaľnoji rynkovoji ekonomiky. U toj čas, jak detaľnyj analiz usix dij hrupy proťahom 4 rokiv jiji isnuvanńa vyxodyť za ramky cijeji statti, možna pidsumuvaty, ščo same v period učasti, a pizniše – holovuvanńa, v cij frakciji, sformuvavśa odyn iz holovnyx slohaniv Marčuka, vyslovlenyj nym u 1999: “Rynkovoju maje buty ekonomika, a ne suspiľstvo”.

Pisľa vbyvstva Jevhena Ščerbańa v lystopadi 1996, Marčuk postupovo buv vymušenyj šukaty novyx sojuznykiv na parlamentśkyx vyborax 1998. Nymy stala Social-Demokratyčna Partija Ukrajiny (objednana), v spysku jakoji vin stav №2, odrazu pisľa Leonida Kravčuka.

“Rynkovoju maje buty ekonomika, a ne suspiľstvo.” — odyn iz holovnyx polityčnyx slohaniv Marčuka

Jak social-demokrat, u Verxovnij Radi Marčuk očolyv komitet z pytań sociaľnoji polityky ta praci. Ščopravda, same za joho holovuvanńa v komiteti u Verxovnij Radi bulo pryjńato Zakon “Pro profesijni spilky”, jakyj predstavnyky nezaležnyx profspilok krytykuvaly za te, ščo toj obmežuvav svobodu stvorenńa ta dijaľnosti spilok. Zakon, pryjńatyj pisľa čeredy veto prezydenta Kučmy ta v porušenńa st. 36 Konstytuciji, zasluhovuje okremoho obhovorenńa — ta vyraznym je te, ščo, koly SDPU(o) ta “Trudova Ukrajina” pidtrymaly prezydentśkyj natysk na svobodu profspilok, Marčuk zaklykav holosuvaty za zakonoprojekt poimenno, ščoby pobačyty reaľni pozyciji frakcij ščodo prav robitnykiv.

Ponad te, v toj že period Marčuk nahološuvav na tomu, ščo vin ne pohodžujeťśa z partijnym kerivnyctvom, pomiž inšym, ščodo j movnoho pytanńa – jak vin zhaduvav v intervju, joho pozycija vidnosno ukrajinśkoji jak jedynoji deržavnoji movy bula nepoxytnoju, na vidminu vid kerivnyctva partiji.&nbsp; Tož u frakciji SDPU(o) (členom partiji vin nikoly ne stav), Marčuk probuv nedovho – lyše blyźko 7 miśaciv – zhodom stavšy nezaležnym deputatom.

Kažuť, ščo, ne dyvľačyś na joho vyxid z frakciji, pryblyzno 70% členiv SDPU(o) prahnuly bačyty Marčuka kandydatom esdekiv u Prezydenty; tak pro ce hovoryv u 1999 holova odeśkoji krajovoji orhanizaciji Volodymyr Maksymovyč.

Ta partija bačyla ce inakše. Todišnij jiji holova Medvedčuk oholosyv pidtrymku Kučmi. Rezuľtat — stvorenńa Social-Demokratyčnoho Sojuzu, ščo stane, razom iz Vseukrajinśkym objednanńam “Narodna solidarnisť” osnovoju pidtrymky Marčuka v joho prezydentśkij kampaniji.

Ščo take marčukizm?

“Kožnij naciji vlastyva vnutrišńo prytamanna jij ideolohija. Ideji sociaľnoji spravedlyvosti i nacionaľnoji solidarnosti buly, je i nadali muśať buty, razom iz xrystyjanśkoju moralľu, narižnymy kameńamy ideolohiji ukrajinstva.” – prohološuvav pered “Radoju holiv partij deržavnyćkoho nacionaľno-demokratyčnoho spŕamuvanńa” Jevhen Marčuk 3 ľutoho 1999. Hadaju, cej uryvok jasno demonstruje nam idejne jadro marčukizmu – ideolohiji, jaka je istoryčnoju variacijeju social-demokratiji v Ukrajini.

Nasampered, z riznyx vystupiv, intervju ta statej Marčuka periodu prezydentśkoji kampaniji varto zrobyty vysnovok pro te, jak vin rozumije social-demokratiju v ukrajinśkomu konteksti: v toj čas, jak, bez sumniviv, Marčuka ta joho spičrajteriv nadyxaly polityky Treťoho šľaxu – ščo mohlo buty očikuvanym dľa toho času, social-demokratyčne seredovyšče navkolo Marčuka zalyšalośa kudy biľš suverenistśkymy ta vidkrytym do pomirkovanoho nacionalizmu; ne daremno posered osib, kotryx Marčuk pereličuvav jak džerela natxnenńa vin nazyvaje de Golľa. Taka social-demokratija, na vidminu vid kontynentaľnyx jevropejśkyx social-demokratyčnyx ruxiv, ščo projšly šľax deradykalizaciji, vid ortodoksaľnoho marksyzmu do etyčnoho socializmu, postaje jak polivila nacional-demokratija.

Sam Marčuk nahološuvav: “Social-demokratija ne može zalyšatyśa steryľnoju – vona maje zbahačuvatyśa nacionaľno-demokratyčnymy tradycijamy.”

Ščo Marčuk proponuvav vyborćam? Nasampered, vin stverdžuvav, ščo bezzakonńa je holovnym čynnykom nerivnosti. Dľa toho, ščob zahaľne blaho stalo spiľnym nadbanńam, prezydent povynen usunuty systemni nedoliky ta žorstko borotyśa zi zločynnisťu j korupcijeju – až do toho, ščoby vvesty limit na bahatstvo na pevnomu rivni, de nadzvyčajni statky perestavaly pokraščuvaty jakisť žytťa, a navpaky, stavaly instrumentom polityčnoho pidryvu.

Marčuk nahološuvav: “Social-demokratija ne može zalyšatyśa steryľnoju – vona maje zbahačuvatyśa nacionaľno-demokratyčnymy tradycijamy.”

Dľa polipšenńa zahaľnoho blaha, Marčuk proponuvav takož zakonodavčo zakripyty profspilkovyj kontroľ za dotrymanńam vyplat zarplat, kryminalizuvavšy nezakonnu jixńu nevyplatu, a takož zaboronyty riznomanitni finansovi piramidy j hrabižnyćke kredytuvanńa.

Vin takož buv perekonanyj v tomu, ščo zadľa polehšenńa ťahaŕa, ščo ležav u 1990-x na ukrajinćax, treba bulo usunuty post-raďanśki bjurokratyčni perepony dľa maloho ta seredńoho biznesu, a takož zaprovadyty deržavni kredytni prohramy ščob polehšyty ukrajinśkym vyrobnykam dostup do finansuvanńa. Razom iz skasuvanńam PDV na tovary peršoji neobxidnosti (konkretno zhadujuťśa, do prykladu, tovary dľa dohľadu za diťmy), ce malo by dopomohty molodym ukrajinćam zdobuty šans na vlasnu spravu ta maty spravedlyvu možlyvisť braty učasť u rynkovij dijaľnosti.

V SDS obićaly, ščo jixńoju prohramoju bula prohrama vsebičnoji reindustrializaciji Ukrajiny. Tomu, Marčuk stverdžuvav, ščo deržava povynna stvoryty “systemu rozpodilu bahatstva, jaka stymuľuje vyrobnyctvo”, a ne taku, ščo lyše subsyduje spožyvanńa. Zadľa dośahnenńa cijeji cili, Marčuk hotovyj buv pity na konflikt z MVF; nasampered, ce stosuvalośa ekonomičnoho ta enerhetyčnoho suverenitetu Ukrajiny.

Pomiž inšym, vin napoľahav na reteľnomu rozsliduvanni nezakonnoji pryvatyzaciji 1990-x rokiv, katehoryčno vidmovyvšyś vykľučaty možlyvisť renacionalizaciji v vypadkax, koly stratehični aktyvy buly rozkradeni.

Naperekir pryxyľnykam “šokovyx terapij”, social-demokraty Marčuka proponuvaly zaprovadženńa prohramy harantovanoji zajńatosti, z osoblyvym akcentom na problemi bezrobitťa sered molodi ta žinok; ščodo ostannix, sam Marčuk osoblyvo nahološuvav na harantijax zajńatosti, hidnoji zarplaty ta sociaľnoho zaxystu same dľa žinok, ščoby “perexid do rynkovoji ekonomiky ne vidbuvavśa za raxunok polovyny naselenńa”.

Social-demokratija, v rozuminni Marčuka, bula zasnovana na dvox osnovax: na povazi do hidnosti praci – ta na zaxysti nacionaľnoji identyčnosti. Ostanńe vin, jak kolyšnij sylovyk, pryrivńuvav do pytanńa nacionaľnoji bezpeky. V joho prohrami – pidtrymka kuľtury j mystectv, kompleksna prohrama repatriaciji diaspory ta naviť pidtrymka ukrajinśkoho žytťa za mežamy Ukrajiny: tak, v prohrami Marčuk konkretno zhaduje ukrajinciv Kubani.

Social-demokratija pisľa Marčuka

Jak vidomo, ća platforma – jakoju cikavoju vona mohla by vydatyśa livocentrystam śohodni, – prohrala v 1999, čerez ščo ocinyty te, naskiľky realistyčno bulo implementuvaty jiji v svoji časy, zalyšajeťśa nemožlyvym. Nemožlyvo bulo b ocinyty i te, jak implementuav by svoju prohramu Marčuk. Ne dyvľačyś na te, ščo joho epoxa vidxodyť dedali biľše v mynule, j śohodni dľa bahaťox vin kardynaľno riznyj: xtoś vbačaje v ńomu najbiľšyj vtračenyj šans, a krytyky j śohodni zakydujuť jomu spivpraću na počatku 1990-x rokiv iz kontraversijnym oliharxom Birštejnom ta inši hrixy.

Ta čy može dux livoji nacional-demokratiji žyty bez svoho arxitektora? Z prohrašem Marčuka v 1999, vin niby utratyv svoje instytucijne vyraženńa v vyhľadi Social-Demokratyčnoho Sojuzu; ta, jakščo dyvytyśa na sučasnu sociolohiju, ne vtratyv svoho potencijnoho vyborća, kotroho vse šče turbuje sociaľne rozšaruvanńa ta nyźkyj riveń zarplat, ale kotryj podiľaje deržavni ta patriotyčni pohľady. Sxože, ščo vrazyty ćoho vyborća — reaľne zavdanńa dľa povojennyx časiv.