Biľšisť ukrajinciv, zhadujučy Jevhena Marčuka, pamjatajuť joho śohodni jak peršoho v istoriji očiľnyka Služby Bezpeky Ukrajiny čy sekretaŕa RNBO časiv konfliktu navkolo Tuzly na počatku 2000-x. Pro joho roľ na cyx posadax skazano bahato –ta ce zatuľaje soboju istoriju Marčuka-polityka.

Jevhena Marčuka možna spravedlyvo vpysaty do ŕadu najvažlyvišyx polityčnyx fihur periodu dovhyx 1990-x.

U 1995, v nadzvyčajno važkyj čas dľa molodoji deržavy, vin očolyv Kabinet ministriv – i vže za rik buv zviľnenyj Prezydentom, z pryčyny “formuvanńa vlasnoho polityčnoho imidžu”. Eksperty todi proročyly jomu majbutńe prezydentstvo – ta za try roky, koly vin sprobuvav pozmahatyśa za peršisť u vyborax, na ńoho čekalo fiasko.

Čomu Jevhen Marčuk prohrav u 1999? Dľa ćoho je nyzka pryčyn: nemožlyvisť anty-kučmivśkoji opozyciji domovytyśa ščodo jedynoho kandydatu, masovi faľsyfikaciji, kampaniji zaľakuvanńa ta areštiv rehionaľnyx polityčnyx menedžeriv toščo. Jak rezuľtat – 8,13% u peršomu turi. Miž Marčukom ta Symonenkom, ščo vyjde v druhyj tur proty Kučmy –  riznyća v majže try razy.

Zdobutok pidtrymky ponad 2 mln ukrajinśkyx vyborciv u 1999, a razom –  kampanija, ščo ćomu pereduvala, majuť śohodni dľa ukrajinśkoji centrolivyci osoblyve značenńa. Adže Jehven Marčuk brav učasť u prezydentśkyx perehonax same jak social-demokratyčnyj kandydat – j do śohodni vin zalyšajeťśa najuspišnišym liderom ukrajinśkyx livocentrystiv.

Joho kandydaturu pidtrymala todi šyroke kolo politykiv ta hromadśkyx dijačiv: kolyšni dysydenty, jak ot Jurij Badźo, liderka nacionalistiv Slava Stećko čy Levko Lukjanenko, spivak Mykola Mozhovyj ta lider šaxtarśkoho ruxu Donbasu Myxajlo Krylov. Ščo znav Marčuk pro pobudovy koalicij z jaknajbiľš riznomanitnyx koalicij – z livymy j pravymy, syndykalistamy j nacionalistamy, texooptymistamy j konservatoramy – ščoby my mohly povčytyśa v ńoho polityci? Vidpoviď, hadaju, treba šukaty v dvox misćax: u polityčnij biohrafiji samoho Marčuka ta joho prohrami.

“Marčuk – ne livyj i ne pravyj; vin prosto pravyj.”

Karjernyj oficer KDB URSR može, na peršyj pohľad, zdatyśa ne najbiľš orhaničnoju polityčnoju fihuroju dľa objednanńa navkolo sebe bahatohrannoho prohresyvnoho polityčnoho ruxu. Odnak same v korydorax Pjatoho upravlinńa, sxože, rozpočalośa rozčaruvanńa Marčuka v raďanśkij systemi ta komunistyčnij ideji vzahali.

Biľšisť džerel pro službu Marčuka v KDB zaperečujuť joho učasť u buď-jakyx represijax proty kuľturnyx dijačiv; naproty, na špaľtax hazet možna znajty vystupy kolyšnix zasudženyx totalitarnym režymom na temu protekciji Marčukom represovanyx proty neobgruntovanyx zvynuvačeń. Čy ne tomu Marčukovi bulo dovireno spravu rozsekrečenńa arxiviv? U 1980-x vin stav vidpovidaľnym za indyviduaľni reabilitaciji tyśač represovanyx, odnym z peršyx diznavšyś pro hučni sfabrykovani spravy – procesu SVU, spravy “boroťbystiv” etc.

U cej period formuľujeťśa sympatija Marčuka do livyx antyraďanśkyx tečij. Jak pryhaduvav heneral-lejtenant Oleksandr Xrystenko – kolyšnij pidlehlyj Marčuka v upravlinni KDB URSR Poltavśkoji oblasti, z dovirenymy osobamy načaľnyk neodnorazovo dilyvśa dokumentamy pro try ideolohični tečiji: jevrokomunizm, livyj sionizm ta ukrajinśkyj nacional-komunizm 1920– 30-x rr.

Čy mirkuvav Marčuk pro te, jakym šľaxom mohla by pity ukrajinśka livyća, ne buď vona poborena j zadušena rosijśkymy biľšovykamy? Čy usvidomyv vin vže todi važlyvisť demokratiji dľa rozvytku ta dobrobutu? Ja ne beruśa stverdžuvaty točno – odnak joho pryxyľnisť do demokratyzaciji suspiľstva točno ne bula sekretom dľa poltavciv. U 1990 vin peremih na peršyx svojix vyborax, stavšy deputatom Poltavśkoji oblasnoji rady, de, jak kažuť, miscevyj aktyv Demokratyčnoji platformy voliv bačyty joho holovoju obkomu.

Peremohu na Poltavščyni vdalośa povtoryty j u 1994: vže jak Premjer-ministr, zhidno todišńoho zakonodavstva, Marčuk balotuvavśa v narodni deputaty – j na dovyborax u Myrhorodi zdobuv majže 90% holosiv.

U Verxovnij Radi vin dolučyvśa do frakciji hrupy “Sociaľno-rynkovyj vybir”, de facto očolenoji miľjonerom z Donećku, politykom Liberaľnoji partiji, Jevhenom Ščerbanem. Ća hrupa z 25 deputativ vystupala, zhidno svojeji nazvy, za pojednanńa rynkovyx reform z sociaľnym zaxystom hromaďan – za ideju rozbudovy na rujinax komunizmu ukrajinśkoji modeli sociaľnoji rynkovoji ekonomiky. U toj čas, jak detaľnyj analiz usix dij hrupy proťahom 4 rokiv jiji isnuvanńa vyxodyť za ramky cijeji statti, možna pidsumuvaty, ščo same v period učasti, a pizniše –  holovuvanńa, v cij frakciji, sformuvavśa odyn iz holovnyx pryncypiv Marčuka, vyslovlenyj nym u 1999: “”Rynkovoju maje buty ekonomika, a ne suspiľstvo”.

Pisľa vbyvstva Jevhena Ščerbańa v lystopadi 1996, Marčuk postupovo buv vymušenyj šukaty novyx sojuznykiv na parlamentśkyx vyborax 1998. Nymy stala Social-Demokratyčna Partija Ukrajiny (objednana), v spysku jakoji vin stav №2, odrazu pisľa Leonida Kravčuka.

“Rynkovoju maje buty ekonomika, a ne suspiľstvo”. — odyn iz holovnyx polityčnyx pryncypiv Marčuka

Jak social-demokrat, u Verxovnij Radi Marčuk očolyv komitet z pytań sociaľnoji polityky ta praci. Odnak členom SDPU(o) vin nikoly ne stav, a v frakciji, jaku vin naviť spočatku očoľuvav, vin probuv nedovho – lyše blyźko 7 miśaciv – zhodom stavšy nezaležnym deputatom.

Čomu Marčuk – polityk, micno asocijovanyj z livocentrystśkym brendom, zalyšyv lavy frakciji esdekiv? Na ce je dekiľka pryčyn, ohološenyx samym politykom ta ohľadačamy.

Po-perše, sam Marčuk nahološuvav na tomu, ščo vin ne pohodžuvavśa z partijnym kerivnyctvom stosovno movnoho pytanńa – jak vin zhaduvav v intervju, joho pozycija vidnosno ukrajinśkoji jak jedynoji deržavnoji movy bula nepoxytnoju, na vidminu vid kerivnyctva partiji.

Po-druhe, šče do 1998 kerivnyctvo partiji perebrav na sebe Viktor Medvedčuk, kotryj peretvoryv polityčnyj projekt SDPU(o) na zasib dľa zadovolenńa interesiv biznesu, jakyj naležav kľučovym fihuram u partiji; z interesamy polityka Marčuka vony značno rozxodylyś.

Pryblyzno 70% členiv SDPU(o) prahnuly bačyty Marčuka kandydatom esdekiv u Prezydenty – tak pro ce vidhukuvavśa v 1999 holova odeśkoji krajovoji orhanizaciji Volodymyr Maksymovyč. Partija bačyla ce inakše, j Medvedčuk oholosyv pidtrymku Kučmi. Jak vysnovok – vyxid Marčuka z frakciji j stvorenńa Social-Demokratyčnoho Sojuzu, ščo stane, razom iz Vseukrajinśkym objednanńam “Narodna solidarnisť” osnovoju pidtrymky Marčuka v joho prezydentśkij kampaniji.

Ščo take marčukizm?

“Kožnij naciji vlastyva vnutrišńo prytamanna jij ideolohija. Ideji sociaľnoji spravedlyvosti i nacionaľnoji solidarnosti buly, je i nadali muśať buty razom iz xrystyjanśkoju moralľu narižnymy kameńamy ideolohiji ukrajinstva.” – prohološuvav pered Radoju holiv partij deržavnyćkoho nacionaľno-demokratynčoho spŕamuvanńa Jevhen Marčuk 3 ľutoho 1999. Hadaju, cej uryvok jasno demonstruje nam idejne jadro marčukizmu – ideolohiji, jaka je istoryčnoju variacijeju social-demokratiji v Ukrajini.

Nasampered, z riznyx vystupiv, intervju ta stattej Marčuka periodu prezydentśkoji kampaniji varto zrobyty vysnovok pro te, jak vin rozumije social-demokratiju v ukrajinśkomu konteksti: v toj čas, jak, bez sumniviv, Marčuka ta joho spičrajteriv nadyxaly polityky Treťoho šľaxu – ščo mohlo buty očikuvanym dľa toho času, social-demokratyčne seredovyšče navkolo Marčuka zalyšalośa kudy biľš suverenistśkymy ta vidkrytym do ne-intehraľnoho nacionalizmu; ne daremno posered osib, kotryx Marčuk pereličuvav jak džerela natxnenńa vin nazyvaje de Golľa. Taka social-demokratija, na vidminu vid kontynentaľnyx jevropejśkyx social-demokratyčnyx ruxiv, ščo projšly šľax deradykalizaciji, vid ortodoksaľnoho marksyzmu do etyčnoho socializmu, postaje jak polivila nacional-demokratija.

Marčuk nahološuvav: “Social-demokratija ne može zalyšatyśa steryľnoju – vona maje zbahačuvatyśa nacionaľno-demokratyčnymy tradycijamy.”

Ščo Marčuk proponuvav vyborćam? Nasampered, vin stverdžuvav, ščo bezzakonńa je holovnym čynnykom nerivnosti. Dľa toho, ščob zahaľne blaho stalo spiľnym nadbanńam, prezydent povynen usunuty systemni nedoliky ta žorstko borotyśa zi zločynnisťu j korupcijeju – až do toho, ščoby vvesty limit na bahatstvo na pevnomu rivni, de nadzvyčajni statky perestavaly pokraščuvaty jakisť žytťa, a navpaky, stavaly instrumentom polityčnoho pidryvu.

Marčuk nahološuvav: “Social-demokratija ne može zalyšatyśa steryľnoju – vona maje zbahačuvatyśa nacionaľno-demokratyčnymy tradycijamy.”

Dľa polipšenńa zahaľnoho blaha, Marčuk proponuvav takož zakonodavčo zakripyty profspilkovyj kontroľ za dotrymanńam vyplat zarplat, kryminalizuvavšy nezakonne jixńu nevyplatu, a takož zaboronyty riznomanitni finansovi piramidy j hrabižnyćke kredytuvanńa.

Vin takož buv perekonanyj v tomu, ščo zadľa polehšenńa ťahaŕa, ščo ležav u 1990-x na ukrajinćax, treba bulo usunuty post-raďanśki bjurokratyčni perepony dľa maloho ta seredńoho biznesu, a takož zaprovadyty deržavni kredytni prohramy ščob polehšyty ukrajinśkym vyrobnykam dostup do finansuvanńa. Razom iz skasuvanńam PDV na tovary peršoji neobxidnosti (konkretno zhadujuťśa, do prykladu, tovary dľa dohľadu za diťmy), ce malo by dopomohty molodym ukrajinćam zdobuty šans na vlasnu spravu ta maty spravedlyvu možlyvisť braty učasť u rynkovij dijaľnosti.

V SDS obićaly, ščo jixńoju prohramoju bula prohrama vsebičnoji reindustrializaciji Ukrajiny. Tomu, Marčuk stverdžuvav, ščo deržava povynna stvoryty “systemu rozpodilu bahatstva, jaka stymuľuje vyrobnyctvo”, a ne taku, ščo lyše subsyduje spožyvanńa. Zadľa dośahnenńa cijeji cili, Marčuk hotovyj buv pity na konflikt z MVF; nasampered, ce stosuvalośa ekonomičnoho ta enerhetyčnoho suverenitetu Ukrajiny.

Pomiž inšym, vin napoľahav na reteľnomu rozsliduvanni nezakonnoji pryvatyzaciji 1990-x rokiv, katehoryčno vidmovyvšyś vykľučaty možlyvisť renacionalizaciji v vypadkax, koly stratehični aktyvy buly rozkradeni.

Ponad te, naperekir proponentam “šokovyx terapij”, social-demokraty Marčuka proponuvaly zaprovadženńa prohramy harantovanoji zajńatosti, z osoblyvym akcentom na problemi bezrobitťa sered molodi ta žinok; ščodo ostannix, Marčuk osoblyvo nahološuvav na harantijax zajńatosti, hidnoji zarplaty ta sociaľnoho zaxystu same dľa žinok, ščoby “perexid do rynkovoji ekonomiky ne vidbuvavśa za raxunok polovyny naselenńa”.

Social-demokratija, v rozuminni Marčuka, stojala zasnovana na dvox osnovax: na povazi do hidnosti praci – ta na zaxysti nacionaľnoji identyčnosti. Ostanńe vin, jak kolyšnij sylovyk, pryrivńuvav do pytanńa nacionaľnoji bezpeky. V joho prohrami – pidtrymka kuľtury j mystectv, kompleksna prohrama repatriaciji diaspory ta naviť pidtrymka ukrajinśkoho žytťa za mežamy Ukrajiny: v prohrami Marčuk konkretno zhaduje ukrajinciv Kubani.

Social-demokratija pisľa Marčuka

Jak vidomo, ća platforma – jakoju cikavoju vona ne vydavalaśa by livocentrystam śohodni, – prohrala v 1999, čerez ščo ocinyty te, naskiľky realistyčno bulo implementuvaty jiji v jiji časi, zalyšajeťśa nemožlyvym. Marčuk, zreštoju, zalyšyvśa zaručnykom tijeji epoxy, kotru vin namahavśa podolaty: pisľa porazky v peršomu turi vin pohodyvśa očolyty RNBO j nazavždy polyšyv elektoraľnu polityku.

Čy žyvyj, odnak, dux livoji nacional-demokratiji – tijeji, kotru, deščo v memetyčnomu kľuči, možna nazvaty livym hollizmom z ukrajinśkymy xarakterystykamy? Z prohrašom Marčuka, vin utratyv svoje instytucijne vyraženńa v vyhľadi Social-Demokratyčnoho Sojuzu; ta jakščo dyvytyśa na sučasnu sociolohiju, ne vtratyv svoho potencijnoho vyborća, kotroho vse šče turbuje sociaľne rozšaruvanńa ta nyźkyj riveń zarplat, ale kotryj viryť u svitle majbutńe Ukrajiny, de ta maje bezkoštovnu medycynu j osvitu, ne prodaje zemľu inozemćam ta maje vysokyj riveń demokratiji i svobodu ZMI. Orhanizacijnyj vyraz joho interesiv – ce je, sxože, pytanńa času.