Sensacija!

U Velykodnij Ponedilok, 28.04.1954, sxidno-nimećke ministerstvo vnutrišnix sprav podalo prohološenńa, nenače p. Josyp Krutij, zdohadno heneraľnyj sekretar Ukrajinśkoji Socialistyčnoji Partiji (sic), centraľa jakoji znaxodyťśa v Mjunxeni, perejšovšy nelehaľno do Sxidnoji Nimeččyny, “dobroviľno viddav sebe do ruk tamošnim orhanam bezpeky.”

18 travńa v Raďanśkij Ukrajini Krutij opublikuvav zajavu, nazvanu Pryčyny moho rozryvu z ukrajinśkymy nacionalistamy, de zvynuvatyv šyroke kolo ukrajinśkyx emihrantśkyx dijačiv u služinni interesam SŠA, rozkradanni koštiv, šaxrajstvi, torhivli narkotykamy ta inšyx hrixax.

Ščo v cij istoriji bulo pravdoju? Heneraľnym sekretarem USP Josyp Krutij ne buv ta nelehaľno kordon z NDR vin ne perexodyv. Čy viddavav vin sebe dobroviľno do ruk sxidnonimećkoji miliciji? Ćoho nixto ne zna.

Fakt, odnak, zalyšajeťśa: pisľa bahaťox rokiv u vyhnanni, v 1954 Krutij povernuvśa do URSR.

Kym buv Josyp Krutij?

Josyp (Osyp) Pavlovyč Krutij narodyvśa v 1876 (abo v 1881) roci u misti Peremyšľ, todi — v avstrijśkij Halyčyni. Z joho vlasnyx sliv, polityčno aktyvnym vin stav u 1902, a v 1907 že dolučyvśa do Ukrajinśkoji Social-Demokratyčnoji Partiji.

Pid čas vyzvoľnyx zmahań, u 1918—1919 Krutij buv aktyvnym členom orhanizaciji ukrajinśkyx zaliznyčnykiv v jedynu profesijnu spilku, a takož aktyvnym členom USDP. Skoriše za vse, hrav Krutij ne ostanńu roľ u Seľanśko-robitnyčomu sojuzi — lehaľni opozyciji do uŕadu ZUNR, u stvorenni kotroji velyku roľ zihraly stanislavśki zaliznyčnyky.

Znaxodymo zhadky pro učasť Krutija na partijnij konferenciji Ukrajinśkoji Social-Demokratyčnoji Partiji Zaxidnoji Oblasti UNR 28-29 berezńa 1919. Tam Krutij začytav referat na temu “Prava robitnyka i orhanizacija”, ščo takož svidčyť pro roľ Krutija-orhanizatora robitnykiv u spilky, a takož, spiľno z Rudoľfom Skybinśkym, vystupyv z obgruntuvanńam vymoh USDP u boroťbi za prava truďaščyx: vstanovlenńa vośmy hodynnoho robočoho dńa, robitnyčoho kontroľu na pidpryjemstvax, pensij u vypadku nepracezdatnosti, dopomohy po bezrobitťu.

Za dejakyj čas pisľa partijnoji konferenciji, Krutij zalyšyv Ukrajinu j oselyvśa, v 1919, u Vidni. Zalyšajučyś členom USDP, vin zdobuv v emihracijnyx ukrajinśkyx kolax reputaciju “šumśkista” ta často publikuvavśa v ukrajinśkij presi.

Malo vidomo pro joho žytťa v 1919–1948, ta pyšuť, ščo v 1948 vin perejixav do Zaxidnoji Nimeččyny, de, v Mjunxeni, brav učasť u roboti UNRady. U 1950 stav členom Ukrajinśkoji Socialistyčnoji Partiji, utvorenoji pry zluci ukrajinśkyx livyx partij, i, virohidno, buv odnym iz jiji važlyvyx členiv, predstavľajučy partiju na riznyx ukrajinśkyx zaxodax.

U 1953, z nevidomoji dľa nas pryčyny, Krutij vidijšov vid USP — možlyvo ce bulo z pryčyny slabkoho zdorovja, pro jake zhadujuť bahato z-pomiž džerel; stanom na 1954, Krutij ponad 10 rokiv straždav na stenokardiju ta inši xvoroby.

Jak vykradaly Krutija

Z pryvodu toho, jak same stalośa vykradenńa Krutija isnuje dekiľka versij, to ž sprobujmo rekonstrujuvaty za nymy podiji.

Pisľa vyjizdu z Ukrajiny Krutij zdobuv avstrijśke, a zhodom, u 1938, — nimećke hromaďanstvo, j posidav kiľka neruxomostej u Berlini ta Vidni.  Okrim toho, vin buv vlasnykom fermy biľa Berlinu, kotra, pisľa 1945, opynylaśa na pohranyčči z raďanśkoju zonoju okupaciji.

22 kvitńa 1954 Krutij, virohidno, vidpravyvśa do Berlinu z Mjunxena. Na meti vin mav ostatočno likviduvaty svoji posidlosti v Zaxidnomu Berlini zadľa toho, ščoby na vyručeni hroši osisty v stolyci Bavariji.

Jak hromaďanyn FRN, Krutij mav pravo jixaty avtobusnym maršrutom, ščo proxodyv častkovo terytorijeju NDR. Skoriše za vse, koly avtobus projiždžav Sxidnoju Nimeččynoju, joho bulo zupyneno, a Krutija zaareštovano — j nezabarom dostavleno do Kyjeva.

Z tyx pir, Krutij peretvoryvśa na postijnyj objekt, kotryj vykorystovuvavśa v propahandi. V Kyjevi vin publikuje v hazeti Raďanśka Ukrajina svoje “kajatťa”, a takož daje dovhe intervju ukrajinśkomu radio (śohodni zapys ćoho intervju je lost media ).

Ulitku vin staje holovnym personažem propahandystśkoji stati, napysanoji ukrajinśko-kanadijśkym pro-komunistyčnym žurnalistom Stepanom Macijevyčem. U častynax, zbereženyx dľa nas hazetoju “Svoboda”, postaje idylijna kartyna novoho žytťa Krutija v URSR:

“I oś, my sydymo za stolom u joho prymiščenni v hoteli “Ukrajina”. Cej hoteľ znaxodyťśa, koly jdete vnyz, napravo po čudovomu buľvari Ševčenka, deščo vyšče Xreščatyka… Xoroša ukrajinśka vyšyvana soročka jomu do lyća, joho ž šyroke oblyččja nahaduje meni deščo Tarasa Buľbu, jak joho zobražujuť na maľunkax, tiľky nevelyčka v ńoho boridka i ne po-kozaćky obstryženi vusa. Xoč sam vin rodom z Peremyšľa, prote hordyťśa tym, ščo predky joho kolyś pryjšly tudy z Zaporižžja..”

Pryblyzno v takomu pompeznomu patriotyčnomu styli podajeťśa j rešta rozmovy Macijevyča z Krutijem: ostannij u nij — xvoryj stareć, ščo oplakuje roky, provedeni v “marnij” boroťbi.

U 1955, čerez rik pisľa vykradenńa, Krutij oficijno staje členom komitetu “Za povernenńa na Baťkivščynu”, orhanizovanyj u Sxidnomu Berlini. Čy značyť ce, ščo vin perebyravśa z Kyjeva do Berlinu — nevidomo, jak i nevidomo ščo same vin robyv u komiteti. Dejaki džerela podajuť, ščo členy komitetu počaly aktyvne lystuvanńa zi znajomymy i ne znajomymy jim spivvitčyznykamy za rubežem — odnak členy komitetu pońatťa ne maly, z kym perepysujuťśa, oskiľky vsi lysty pryxodyly v upravlinńa KDB na misćax. Cilkom možlyvo, ščo levova častyna lystiv, opublikovanyx u hazeti, pysalyśa vlasne oficeramy KDB — vidomo j pro vypadky, koly repatrianty povertalyśa za zaklykom svojix rodyčiv lyše ščoby diznatyśa, ščo ti vže buly davno pokijni.

Ščo trapylośa z Josypom Krutijem pisľa 1955? Ćoho, sxože, ne znaje nixto. Čy meškav vin u Kyjevi, Berlini, a može šče deś v Ukrajini, džerela movčať; ne znajemo my j daty joho smerti.

Krutij — krutij?

Ta isnuje j inšyj pohľad na ću podiju.

U 1955, hazeta “Ukrajinśke Hromadśke Slovo”  — orhan, ščo buv povjazanyj iz šapovalistśkym oseredkom Savvy Zerkaľa, opublikuvala zajavu pro te, ščo, počynajučy z 1920-x rr., Josyp Krutij buv ahentom raďanśkoji rozvidky.

Hazeta (a same — №6/1955) nadrukuvala nastupnyj uryvok zi spohadiv Mykyty Šapovala:

12 hrudńa 1922. Śohodni Halahan doložyv, cijeji noči xtoś šastav po šuxľadax v sekretarśkij i oddili opikuvanńa. Vse zvodyťśa do akciji Osypa Krutija, Sovitśkoho ahenta, ščo pryxodyv z propozycijam do Myxajla Cyrana, ščob cej pomih vydaty dokumenty dľa fotohrafuvanńa. Operaciju ci ľudci majuť zrobyty v pomeškanni Ukrajinśkoji Misiji Slavinśkoho.

Jakščo viryty dokazam, navedenym u statti “Josyp Krutij — staryj krutij”, to Krutij buv ahentom rozvidky SRSR z 1920 r., j svoje vysoke stanovyšče v riznyx ukrajinśkyx orhanizacijax Čexoslovaččyny, Avstriji ta Nimeččyny vykorystovuvav zadľa špyhuvanńa za ukrajinśkym nezaležnyćkym socialistyčnym ruxom. Zhodom že, koly vin stav nezdibnym do roboty — joho bulo vyvezeno nazad do SRSR, de joho slid zahubyvśa.

Čy buv Krutij dijsno ahentom rozvidky — a čy bulo ce vyhadkoju šapovalistśkoho taboru, kotryj deśatylitťamy poboŕuvav “petľurivśku” UNRadu, my diznajemośa lyše koly otrymajemo dostup do arxivnyx sprav tov. Krutija.