Mižmorja — ce heopolityčnyj projekt objednanńa nezaležnyx deržav Centraľno-Sxidnoji Jevropy u potužnyj sojuz miž Baltijśkym, Čornym (ta inkoly Adriatyčnym) moŕamy, poklykanyj zabezpečyty kolektyvnu bezpeku ta nezaležnisť rehionu vid biľšyx heopolityčnyx hravciv.

U sučasnomu ukrajinśkomu dyskursi ideju Mižmorja povjazujuť peredusim iz pravyceju — dijačamy na kštalt Oleksandra Maslaka (1977-2017). Odnak šče u druhij polovyni mynuloho storiččja ća koncepcija asocijuvalaśa z zovsim inšym seredovyščem: iz kolamy demokratyčnyx socialistiv.

Vže na počatku 1980-x rokax federalistyčnu mižmorśku prohramu v tij čy inšij formi staly pryjmaty rizni pidpiľni socialistyčni orhanizaciji Poľšči. Najbiľšoho rozholosu todi nabula brošura, syhnovana orhanizacijeju Robotnicza Solidarność — Wolność Sprawiedliwość Niepodległość, pid nazvoju “Poľšča i Mižmorja. Pro šľaxy diji ta prohramu majbutńoho” (pol. “Polska i Międzymorze. Wokół dróg działania i programu przyszłości”).

Prote najposlidovnišym utilenńam livoho Mižmorja stala ne brošura, a časopys — samvydavne vydanńa, jake v 1987–1989 rokax tvoryla hrupa studentiv Varšavśkoho universytetu v seredovyšči vidrodženoji Poľśkoji socialistyčnoji partiji (PPS).

Studentśka iniciatyva v PPS

Molodi učasnyky partiji, ščo hurtuvalyśa navkolo socialistyčnoho seredovyšča Varšavśkoho universytetu, vźalyśa zapovnyty tu prohramnu prohalynu, jaka zdavalaśa jim krytyčnoju: vidrodžena v pidpilli PPS faktyčno ne mala vyroblenoji pozyciji stosovno sxidnoji polityky — ščodo Ukrajiny, Lytvy čy Bilorusi.

To ž, z iniciatyvy studenta-istoryka Tomaša Ščepanśkoho, v 1987 bulo rozpočato vydanńa časopysu “Międzymorze”. Za zadumom, vydanńa malo vysvitľuvaty nacionaľnu problematyku v krajinax socialistyčnoho “taboru”, a v šyršij perspektyvi — inicijuvaty vseredyni PPS dyskusiju ščodo spivpraci deržav Mižmorja, nasampered Poľšči, Ukrajiny, Lytvy ta Bilorusi.

Redakciju, okrim Ščepanśkoho, skladaly Joanna Stšeľčyk (psevdonim Kamila Azovśka), Jacek Gižynśkyj ta Katažyna Pažyxovśka (psevdonim Emi). Iz vydanńam spivpraćuvaly takož Tadeuš Andžej Oľšanśkyj (psevdonim Jan Lukašuv) i Tomaš Marek Leońuk. Vsi vony buly faktyčno rovesnykamy — xoča dexto (jak Gižynśkyj ta Oľšanśkyj) mav uže čymalyj pidpiľnyj dosvid.

Obkladynka podvijnoho vypusku žurnalu “Międzymorze”

Razom vony vypustyly pjať čysel časopysu — u 1987–89 rr. Kožen zošyt mav obśah vid 40 do 60 storinok formatu A5.  Obkladynka zobražuvala kontury Centraľno-Sxidnoji Jevropy, roztašovanoji v ramkax čotyŕox ričok — Visly, Nimanu, Prypjati ta Dnipra.

U peredovyci peršoho ž čysla okresľuvalaśa zasadnyča meta seredovyšča žurnalu: spivpraća mižmorśkyx narodiv — miž Baltijśkym i Čornym moŕamy — zadľa vyzvolenńa z-pid raďanśkoho panuvanńa. Ci dovoli zahaľni tezy rozhortav tekst Oľšanśkoho “Mižmorja — čym je, čym može buty?” (pol. “Międzymorze — czym jest, czym może być?”), jakyj možna bez perebiľšenńa nazvaty prohramovym manifestom uśoho seredovyšča.

Oľšanśkyj vyznačav Mižmorja jak kuľturno-istoryčno-cyvilizacijnyj prostir miž Baltijśkym, Adriatyčnym, Čornym ta Ioničnym moŕamy, ščo heohrafično zbihavśa z terytorijeju Centraľno-Sxidnoji Jevropy. Ću sformovanu na grunti spiľnoji kuľtury “slovjanśku spiľnotu” objednuvaly, za joho analizom, spiľni istoryčni dosvidy: pobojuvanńa nimećkoji hehemoniji, natysk osmanśkoji Tureččyny ta rosijśkyj imperializm. Krajiny rehionu vyrizńala takož nyzka spiľnyx čynnykiv: kuľtura, ahrarnyj uklad suspiľstva, etos nacionaľno-vyzvoľnoji boroťby (irredenty), seľanśke abo šľaxetśke poxodženńa intelihenciji (za vyńatkom Čexiji ta Sloveniji) i, narešti, monopoľne komunistyčne pravlinńa.

U mežax Centraľno-Sxidnoji Jevropy Oľšanśkyj vyokremľuvav kiľka subrehioniv: baltijśko-čornomorśkyj (vlasne jadro Mižmorja), naddunajśkyj ta balkanśkyj. U vuźkomu rozuminni prostir Mižmorja oxopľuvav tereny miž Baltykoju, Karpatamy ta Čornym morem — miž Nimeččynoju ta Rosijeju; okreslyty etnični meži ćoho obšaru avtor vvažav nemožlyvym.

Pokazovo, ščo seredovyšče “Międzymorza” ne omynalo j skladnoji istoryčnoji spadščyny. Rič Pospolyta Obox (vid XVII stolitťa — Tŕox) Narodiv bula deržavoju, jaka kuľturno, relihijno j polityčno tysnula na sxidni narody, neridko vyklykajučy jixnij sprotyv i opir. Zvidsy j vysnovok: sučasna spivpraća vymahaje pozbutyśa istoryčnyx resentymentiv i buduvatyśa na pošanuvanni etnično-kuľturnoji okremišnosti, prava kožnoho narodu na subjektnisť i suverennisť.

Mižmorja myslylośa jak jedynyj dijevyj instrument, zdatnyj, z odnoho boku, rozbyty SRSR, a z druhoho — vrivnovažyty nimećki vplyvy v Centraľno-Sxidnij Jevropi. Najvažlyvišoju lankoju mižmorśkoho paktu maly staty Poľšča j Ukrajina — kľučovi partnery možlyvoho centraľnojevropejśkoho sojuzu.

Koncepcija poľśko-ukrajinśkoji spivpraci stanovyla stryžeń nezaležnyćkoji stratehiji molodyx socialistiv. I tomu, ukrajinśka problematyka zjavľalaśa na špaľtax časopysu najčastiše. Redakcija nahaduvala storinky z istoriji Ukrajiny, publikuvala portrety ukrajinśkyx dysydentiv, analizuvala stanovyšče ukrajinśkoji menšyny v okremyx rehionax i poslidovno borolaśa proty antyukrajinśkyx stereotypiv u poľśkomu suspiľstvi.

Pro vnutrišńu polityku ta stratehiju PPS na storinkax “Mižmorja” ne vyslovľuvalyśa nikoly — časopys svidomo trymavśa ostoroń partijnyx superečok. Odnak koly v partiji stavśa rozkol, seredovyšče časopysu stalo na bik social-demokratyčnoho kryla, zhurtovanoho navkolo Jana Juzefa Lipśkoho — toho samoho dijača vidrodženoji PPS, z jakym naprykinci 1980-x kontaktuvaly j ukrajinśki social-demokratyčni oseredky.

Svoju pozyciju ščodo sxidnoji polityky partiji redakcija sformuľuvala nedvoznačno:

“Vvažajemo takož, ščo neuxvalenńa žodnoho dokumenta, jakyj rehuľuvav by zakordonnu polityku partiji, nadto ščodo sxidnyx susidiv Poľšči, je kryčuščoju pomylkoju, jakščo ne cilespŕamovanym krokom, ščo stvoŕuje polityčnomu kerivnyctvu PPS možlyvosti dľa manipuľacij u cij sferi. Taktyka zadobŕuvanńa poľśkyx i raďanśkyx komunistiv u nacionaľnyx pytanńax je, na našu dumku, nepryjńatnoju. Z ohľadu na navedeni fakty, zrozumilymy stajuť pryčyny dvoričnoho “zvolikanńa” Prezydiji z vyznačenńam svoho stavlenńa do stvorenńa Sxidnoho viddilu PPS”.

Ta namahanńa bulo daremnym; faktyčno PPS zhodom rozvalylaśa, a live pole bulo zajńato inšymy projektamy, perevažno — post-komunistyčnymy.

Istorija časopysu “Mižmorja” može vydatyśa epizodom marhinaľnym. Odnak vona fiksuje sutťevyj fakt: šče za dva roky do padinńa komunizmu v Poľšči seredovyšče molodyx socialistiv poslidovno obstojuvalo bačenńa rehionu, v jakomu nezaležna Ukrajina postavala kľučovym partnerom majbutńoji Poľšči, a spivpraća narodiv miž Baltykoju ta Čornym morem — umovoju jixńoji svobody.

Śohodni, koly pravi populisty po obydva boky kordonu oxoče peretvoŕujuť istoryčni superečky na palyvo vyborčyx kampanij, a Kremľ poslidovno investuje v kožnu triščynu poľśko-ukrajinśkoho porozuminńa, ća stratehija zalyšajeťśa nastiľky ž aktuaľnoju, jak i 1987 roku. Tož spadščyna “Mižmorja” — ce peredusim polityčnyj metod: praćuvaty razom popry travmy, vidpovidaty na provokaciji ne eskalacijeju, a spivpraceju, i pamjataty, ščo svoboda kožnoho z narodiv rehionu v kincevomu pidsumku zaležyť vid svobody joho susidiv.